Монгол улсын нутаг бол гурван мөрний эх Сибирийн ойн хамгийн урд зах. Тэгсэн атлаа хүйтэн чийглэг, Сибирийн намаг шалбаагтай ойг бодвол хуурай. Тиймээсан амьтан, төрөл бүрийн эмийн ургамал ихтэй. Голуудын хөндийгөөр үргэлжилсэн намаг, шалбаагбайхгүй, малын маш сайхан бэлчээр газар. Иймд нэлээн эртнээс эхлэн нүүдэлчид тэнд амьдарч ирсэн. Түүнийг батлах баримтууд нь тэнд түрүү үеийн булш, хиргисүүр, хөшөө олонтой. Ялангуяа буган чулуун хөшөө олон бий. Батmай хэлбэл, нүүдэлчид дөрвөн мянган жилийн өмнө тэнд олноороо аж төрж байсан.

Ариун сэтгэл авралын үндэс. \ Дилэв хутагт Жамсранжав.\:

Ариун сэтгэл, дэг журам улс орны хөгжлийн үндэс.
Ариун сэтгэл амжилт хөгжлийн үндэс. Ариун сэтгэл аз жаргалын үндэс.
Ариун сэтгэлтэй амьдрал амжилт хөгжлийн үндэс.
Ариун сэтгэлтэй иргэд улс орноо хөгжүүлнэ.
Амжилт хөгжлийг ариун сэтгэлтнүүд манлайлна

Ариун сэтгэлт удирдагчтай улс орон амжилттай хөгждөг.
Өндөр хөгжлийн нөхцөл ариун сэтгэлтэй удирдагчтай байх

Хүн төрөлхтөний түүх бол эцэс төгсгөлгүй дайн тулааны түүх юм байна. Дайнаар өөрсдийгөө устгаЖ өчүүхэн хэсэг нь азаар амьд үлдЭЭД ШИНЭ түүх бичиЖ ЭХЛЭХИЙН ГЭРЧ БОЛОХГҮЙ ЮМСАН.

Д.Содном 2019 – 03 – 15



Монгол улсын 14 дахь Ерөнхий сайд Д.Содномтой “Мөрөөдөл “ сэдвээр хийсэн ярилцлага


1.“ Монгол мөрөөдөл ” гэж хэлэхээр танд юу бодогдож байна.

Ямар үндэстэн байхаас хамаарахгүйхүн бүхэн хүүхдээсээ өтөлтлөө мөрөөдөлтэй байдаг. Амьдарч байгаа орчин нөхцөл, ёс заншилаас хамаарч монгол хүний мөрөөдөлд ялгагдах онцлог юм байж таарна. Түүнийг нь монгол мөрөөдөл гэх биз. Ер нь мөрөөдөлтэй, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн төлөө уйгагүй тэмцэжбайдагучраасхүмүүс, нийгэм, улс хөгжиж өөрчлөгдөж байдаг. 

2.Мөрөөдөл хүний нас, цаг үеээс хувирч өөрчлөгддөг. Таны мөрөөдөл хэрхэн өөрчлөгдөж байв?

Миний мөрөөдөл үргэлж өөрчлөгдөж байсан. Одоо ч цаг үеэ дагаад өөрчлөгдөж л байна. Хүүхэд бүхэн том болохоо мөрөөдөг, өсвөр үеийнхэн бол эрдэм боловсролтой болох, залуучууд бол мэрэгжил ажилтай, гэр бүл үр хүүхэдтэйаз жагалтай амьдрал зохиох гэсэн мөрөөдөлтэй болж өөрчлөгдөж байдаг нь нийтлэг.Харин идэр болон ахмад насны хүмүүсийн мөрөөдөл хувийн амьдралын мөрөөдлөөс хальж нийгэм улс орныамьдралын орчныг таатай болгох том мөрөөдөл болж өөрчлөгддөг зэрэг бичигдээгүй хууль үйлчилдэг бололтой. 

Миний амьдралын туулсан он жилүүдэд болон одоо үед миний мөрөөдөл энэ хуулийн дагуу өөрчлөгдсөөр. 

3.Та мөрөөдөлдөө хүрсэн хүн үү?

Өчүүхэн хэсэгт нь хүрсэн. Хүрээгүй мөрөөдөлих, шинэ шинэ мөрөөдөл эцэс төгсгөлгүй үргэлжилсээр байгаа.

Өсвөр насны үедээ боловсрол мэрэгжилтэй болохыг мөрөөдсөөр эдийн засач санхүүч мэрэгжилтэй боллоо, тэр мэрэгжлээрээ 60 жил, үүнээс төрийн байгууллагуудад дөч гаруй жил ажиллалаа,сайхан гэр бүлтэй, хүүхдүүдтэй болж аз жаргалтай амьдарч 86 насыг зооглолоо. Хирдээ таарсан орон байртай болоод орчин тойрондоо мод жимс тарьж түүнийгээ арчилж байна. Энэ бүхнийгээ би мөрөөдлийнхөө өчүүхэн хэсэгт хүрсэн гэж хэлэх байна. Том мөрөөдөл их бий.

4. Бидэнд одоо ямар мөрөөдөл хэрэгтэй вэ?

Монголын ард түмэн өнгөрсөн зуунд улс үндэстнээ сэргээж тусгаар тогтносон улс байх том мөрөөдлөө хэрэгжүүлж чадсан. Ардынхувьсгал ялсан 1921 онд Монгол улсад маань 650 мянганядуу амьдралтай иргэдтэй байсан. Хоёр хөрш улс ЗХУ болон БНХАУ-аар Манай улстусгаар тогтнолоозөвшөөрүүлээдбайсан 1950 оны үед 772 мянган хүнтэй улс байсан бол одоо эрүүл чийрэг, боловсролын хувьд дээгүүр байр эзлэх иргэдтэй гэж үнэлэгддэг 3,2 сая хүн амтай,дэлхийн бараг бүх улстай дипломат харилцаа тогтоосон, амгалан тайван амьдралын нөхцөлтэй улс болоод байна. 

Одоо бидэнд шийдэх ёстой том мөрөөдөл байна. Энэ бол Монгол улсаа түргэн хөгжүүлэх, аюулгүй тайван амьдралаа баталгаажуулж байх мөрөөдөл. Нийт 3,2 сая иргэд гэдэг 700 орчим мянган өрх айл. Өрх айлын эзэн нэг бүртюуны өмнөгурван мөрөөдөл байдаг. Тэр нь тохилог орон байртай болох, хүүхдүүдээ боловсрол мэрэгжил ажилтай болгох, орчноо тохижуулсан байх мөрөөдөл байдаг гэж ярьдаг. Өрх айлын гишүүн болгон уйгагүй хөдөлмөрлөж хөрөнгө санхүүгийн нөөцийг бүрдүүлжэдгээр мөрөөдлөө хэрэгжүүлнэ. 

Айл өрх нэг бүрийн тохилог орон байртай болох мөрөөдөлбиелвэл улсын бүх иргэд тохилог орон байранд амьдардаг болно, Айл өрх бүр хүүхдүүдээ боловсрол мэрэгжилтэй болгох мөрөөдөл биелвэлболовсрол мэрэгжилтэй иргэдтэй улс болж хурдан хөгжинө, Айл болгон орчноо мод цэцэрлэгтэй болгох мөрөөдөл биелвэлойжсонцэвэр агаар орчинтой улсорон болно.Мөрөөдөлтэй байх, мөрөөдлийн хэрэгжилтийн төлөө тэмцэхийн ач холбогдол үүнд байгаа юм. 

5.Айл өрх бүрийн мөрөөдөл нийлээд улс нийгмийн мөрөөдөл болж тэр нь хэрэгжиж байвалулс нийгэм хөгжиж байх болно гэж ойлгож болох уу?

Тийм. Мөрөөдөлтэй байна гэдэг бол хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөтэй байна гэсэн үг. Айл өрхийн хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөг бол өрхийн тэргүүн, Улс нийгмийн хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөг бол засаг төрийн эрх баригчидболовсруулж хэрэгжилтийг зохион байгуулна. Тийм учраас иргэд ба төрийн харилцаа, харилцан итгэлцэл хамтын ажиллагаа чухал байдаг.

6.Таны том мөрөөдөл юу вэ?

Одоо миний том гэж болох мөрөөдөл бол улс нийгмийн хөгжлийг хурдасгах, аюулгүй тайван амьдралын нөхцөл бүрдүүлж байхад чиглэсэн төр засгийн бодлого оновчтой байхад чадлын хирээр тус дэм болох мөрөөдөл. Одоо би шийдвэр гаргагч биш. Миний чадах зүйл бол засаг төрийн эрх баригчдад улс нийгмийг хөгжүүлэх оновчтой зөв бодлого төлөвлөгөөтэй байхад нь санал зөвлөмж өгч байх, ажил амьдралын туршлагаас хуваалцах явдал.

Миний нэг мөрөөдөл бол: Монгол улсыг алсыг харсан хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөтэй болгох.

1990 оноос хойш 28 жилд манай улсад урт дунд хугацааны хөгжлийн цэгцтэй бодлого төлөвлөгөө байсангүй. Үүнээс болж тогтвортой хөгжсөнгүй.Ирээдүйн хөгжлийн бодлого тодорхой биш байна. Тийм учраас манай улсын төрийн дээд түвшний түшээ нар болох Засгийн газрын Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга, Монгол улсын Ерөнхийлөгч нарт Монгол улсыг хөгжүүлэх 10, 20, 30 жилийн ирээдүйг харсан тодорхой бодлого төлөвлөгөөтэй болгох ажлыг санаачлан хэрэгжүүлээсэй гэсэн саналхүсэлтээ илэрхийлж байдаг юм. Хөрш хоёр том гүрний удирдлагууд ойр алсын ирээдүйд улсынхаа хөгжлийг ямар түвшин хүргэх, түүнд ямар арга замаар хүрэхийг, нийгмийн тулгамдсан асуудлыг хэзээ яаж шийдэхийгтодорхой төлөвлөн хэрэгжүүлж байна. Үүнээс манай төрийн түшээд суралцах хэрэгтэй.

Монгол улсын засгийн газрын бүтцэд Хөгжлийн бодлого төлөвлөлтийн асуудал хариуцсан яамыг бий болгож, улсын эдийн засаг нийгмийг хөгжүүлэх хэтийг харсан бодлого төлөвлөгөөг, хэрэгжүүлэх шаардлагатай гол төсөл арга хэмжээ болон түүний техник эдийн засгийн үндэслэл, холбогдох хууль эрх зүйн актын хамт боловсруулах, батлуулах, хэрэгжилтийг зохион байгуулах үүргийг хариуцуулаасай гэсэн санал тавьдаг. Ийм яамтай байвал салбар хариуцсан яамд, аймаг нийслэлийн хөгжлийн бодлого түүнийг хэрэгжүүлэх ажлыг уялдаа зохицуулалттай болгох, хөгжлийн бодлого зохицуулалтын ажлын хариуцлага үр өгөөж өндөржих ач холбогдолтой. Хөгжлийн улсын бодлого болон иргэдийн хөгжлийн мөрөөдлийг уялдуулах асуудлыг хариуцаж ажиллах эзэн бий болно. Хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөний төсөлболовсруулах ажлыг түр хугацааны ажлын хэсэг томилж мөнгө төлж хийлгэдэг, байнга ажиллаж үр дүнг нь хариуцах эзэнгүй байлгасан засгийн алдааг засах хэрэгтэй.

Миний нэг мөрөөдөл бол: Эдийн засгийг солонгоруулах тухай яриаг тодорхой ажил болгох.

Юуны өмнө мах боловсруулах үйлдвэрийг бүх сумдад, эхний ээлжинд гурван сумын дунд байгуулахад хөрөнгө оруулах хэрэгтэй. Жилд бойжуулж байгаа 20 орчим сая төлийн тоотой тэнцэх малыгтөхөөрөх, махыг боловсруулах үйлдвэрүүд барьвал жилд экспортод 200 мянган тонн мах гаргаж валютын орлогыг 400-600 сая доллараар нэмэгдүүлэх боломж ашиглагдах болно. Энэ нь малын тоог нэмэгдүүлэхгүй, бэлчээрийг талхлагдлаас хамгаалах, малчдын орлогыг нэмэгдүүлэх, ажлын байрыг орон нутагт нэмэгдүүлэх зэрэг олон талын ач холбогдолтой. Мөн жилд 20 сая ширхэг малын арьс ширийг боловсруулах үйлдвэрүүд барихзамаар экспортыг эрс нэмэгдүүлэх бололцоог ашиглахыг мөрөөддөг юм. Ямааны ноолуурыг бүрэн боловсруулж ээрсэн утас болгоод нэхмэл сүлжмэл эдлэл үйлдвэрлэх замаар олон тэрбум долларын орлого олох боломжийг ашиглах юмсан гэж мөрөөддөг.

Миний нэг мөрөөдөл бол: Монгол улсын цаашдын хөгжлийг тодорхойлжбайх мэрэгжилтнүүдийг бэлтгэх.

Мэдээлэлийн технолог, Биотехнолог, Нано технолог, Эко технолог зэрэг технологийн мэрэгжлийн хүмүүсийн хэрэгцээгтодорхойлж, тусгай хөтөлбөрөөр бэлтгэмээр байна. Онц хэрэгцээгүй мэрэгжлээр чанаргүй сургалт явуулдаг, хэрээс хэтэрсэн олон тооны их дээд сургуулиуд байгааг цөөлмөөр санагддаг.

Миний нэг мөрөөдөл бол: Төрийн бодлогыг ухаалаг бөгөөд тогтвортой байлгах.

Энэ асуудлыг шийдэх гол арга бол төрийн албанд ажиллуулах хүнийг сайн шалгаж сонгож аваад,мэрэгшүүлж туршлагажуулж тогтвортой ажиллуулдаг болох. Яамны бодлого гэж байх ёстой, сайдын бодлого гэж байх ёсгүй. Яам газарт тогтвортой ажиллаж байгаа шалгагдаж туршлагажсан алжилтан нар тухайн яам, тусгай газрын хариуцсан салбарын хөгжлийн бодлогыг тодорхойлогчид байх ёстой, тэдний боловсруулсан бодлогыг хүлээн зөвшөөрч хэрэгжүүлэх үүргийг сайд нь хүлээх ёстой гэж боддог.

Миний нэг мөрөөдөл бол: Улс төрийн намуудад тавих шаардлагыг өндөржүүлэх.

Монгол улсын эдийн засаг нийгмийг богино урт хугацаанд хөгжүүлэх бодлого төлөвлөгөөг боловсруулсан, тийм бодлого төлөвлөгөөг хүлээн зөвшөөрч хэрэгжүүлэхийг зорилго болгосон, мөн засаг төрийн эрх барих эрх авсан тохиолдолд хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлж чадах мэдлэг чадвартайболовсон хүчний нөөц бүрдүүлсэн улс төрийн намд сонгуульд нэр дэвшүүлэх, оролцохыг зөвшөөрдөг хатуу журам тогтоох шаардлагатай. Бодлоготой, чадвартай намд л засаг төрийн эрх барих эрх олгох ёстойг Үндсэн хууль, Намын тухай хуульд тусгах саналтай байдаг.

Миний нэг мөрөөдөл бол: Засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байх ёстой Үндсэн хуулийн суурь заалтыг амьдралд хэрэгжүүлэх.

Эдийн засаг нийгмийг хөгжүүлэх бодлого төлөвлөгөө боловсруулж хэрэгжүүлэх чадваргүй, боловсон хүчний нөөцгүй аль нэг улс төрийн нам засгийн эрх авдаг алдааг засах зайлшгүй шаардлага байгаа. Нам төвтэй биш, төр төвтэй засаглалыг бий болгох шаардлагатай.

Энэ чухал асуудлыг шийдэхийн тулд одоогийн Үндсэн хууль дахь Төрийн тогтолцооны тухай заалтуудад өөрчлөлт оруулах, тухайлбал Парламентийг дээд доод хоёр танхимтай болгох.Сум дүүрэг нэг бүрээс сонгогдсонгишүүдээс бүрдсэн дээд танхим буюу Ардын Их Хуралтай, Ардын Их Хурлаас томилогдсон доод танхим буюу Улсын Бага Хуралтай байсан уламжлалаа сэргээх хэрэгтэй. Ардын Их Хурлын гишүүнээр сонгох хүний нэрийг дэвшүүлэх болон сонгох эрхийг иргэдэд эдлүүлэх хэрэгтэй. Энэ асуудлыг шийдвэл төр засгийн эрхийг улс төрийн намын биш ард иргэдийн мэдэлд өгөх болно. Үүнээс гадна Улсын Ерөнхийлөгчид Засгийн газрын ажлыг хариуцуулах хэрэгтэй. Хууль тогтоох эрхийг Ардын Их Хурал хариуцдаг, Гүйцэтгэх засаглалыг Ерөнхийлөгч хариуцдаг, Шүүхийг зөвхөн Ардын Их Хуралаас томилдог байх нь төрийн тогтолцоо зөв, үүрэг хариуцлага тодорхой, сахилга дэг журамтай байхын чухал нөхцөл юм. 

Миний нэг мөрөөдөл бол: Монгол улсыг өрийн дарамтаас гаргах.

Энэ зорилгоорболовсрогдсон техник эдийн засгийн үндэслэлээр гарах ашиг нь зээлийг эргүүлэн төлөх нь баталгаатай, тэгэхдээ экспортын орлого валютын нөөцийг нэмэгдүүлэхэд нөлөөлөх олборлох боловсруулах үйлдвэр, дэд бүтэцийнтөсөлд гаднаас зээл авахыг зөвшөөрдөг журам тогтоож, бусад зориулалтаар шинэ зээл авахыг хоригломоор байгаа юм. Гадаадын хөрөнгө оруулагчтай байгуулсан зарим зохисгүй гэрээний нөхцөлөөс болж Засгийн газар өрийн дарамтад орж байгаа гажуудлыг даруй засах шаардлага бий. 

Миний нэг мөрөөдөл бол: Ард иргэд маань айх аюулгүй, амгалан тайван хөдөлмөрлөж амьдрах.

Энэ бол Монголчууд бидний, айл өрх бүрийн, хүн бүхний эрхэмлэх зүйл. Гадаад харилцаа хариуцсан нөхөд, хил хамгаалалтын болон тагнуул, цагдаагийн байгууллагуудын нөхөд үүргээ сайн биелүүлж байгаасай гэж хүсэхээс гадна иргэн бүхэн, хэвлэл мэдээллийн ажилтан болгон хэлэх нийтлэх юмандааухаалаг бодлоготойхандаж байх шаардлагатай болж байгаа санагддаг. 

7.Социализмын үед“ Хүн бүхэн бага балчраасаа туйлын аж ахуйч, аривч хямгач, социалист өмчийн эс ширхэг бүрийг алхам дутамдаа нүдлэн хамгаалагч, хөдөлмөрийг бишрэн шүтэгч байх ёстой. Ю. Цэдэнбал “ гэсэн уриа гарч байсан. Энэ уриаг хэн санаачилсан, хэрэг болсон юм уу ?

Тийм уриа байсан. Нэг нөхөр санаачилж бичээд Цэдэнбал даргын нэрээр нийтэлсэн байх. Хүмүүст анхаарагдсан, соёлжуулсан, дэг журам болж хэрэгжсэннь юу л бол.Зах зээлд шилжих 1990 оныүед төрийн их хэмжээнийөмч үрэгдэж, завшигдаж байхад аривч хямгачаар хүмүүжсэн нүдлэн хамгаалагчидбайсан юм уу? Тэр үед Төрийн өмчийн хороонд ажиллаж байсан нөхөд мэдэх байх.

Утга учир, ач холбогдлыг нь бодохгүйгээр элдэв онол бичдэг ярьдаг хүмүүс байсан. Одоо ч байгаа: Зах зээлд шилжиж байхад эдийн засгийн харилцааг зохицуулахад Засгийн газар оролцох хэрэггүй, зах зээл өөрөө зохицуулдаг юм гэж онолддог л байсан. Гэтэл одоо, хэрэв засгийн газар зохицуулж, хянаж байхгүй болхөрөнгө мөнгийг ашиглах, авилгадах, оффшордох гэх мэт зөрчил дийлдэхгүй болдог нь тодорхой болж байна. 

Бас төвлөрсөн төлөвлөгөөт систем гэдэг балагтай юм гэж онолдоцгоож хөгжлийн бодлого төлөвлөгөө эрхэлдэг байсан байгууллагыг устгаж, ажиллаж байсан эдийн засаг нийгмийн амьдралыгмэддэг, хөгжлийн хэтийн бодлого боловсруулах ажлын туршлагатайбайсан хүмүүс буюу боловсон хүчний үнэт нөөцөө ашиглахгүй орхисон. Тэд нар маань өнгөрсөн 30 шахам жилд бурханы оронд явчихлаа. Одоо яаж Монгол улсыг хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөтэй болгох, ажиллах хүмүүсийг нь яаж бэлтгэх асуудалтай тулгараад байна.

8. Оюутолгойн гэрээ шударга бус, төслийн хэрэгжүүлэлтээс Монгол улс ашиг олохгүй, харин өрөнд орж байна гэсэн яриа байна. Таны бодол?.

Жар орчим тэрбум доллараар үнэлэгдэх алт зэсийн баялагтай ордоо өгч ашиглуулчихаад олон тэрбум долларын өртэй болж байгаа нь монголд хохиролтой гэдгийгМонголын эдийн засагчид төдийгүй гадаадын зарим эдийн засагч ил хэлж байна. Хөрөнгө оруулалтын болон ашиглалтын өртөг зардлыг дэвэргэж нийт ба хуваах ашгийн хэмжээг багасгах аргаарМонгол улсын төсөвт орох ёстой орлогыг үгүй болгож байгаа алдааг засах зайлшгүй шаардлагатай. Бүтээгдэхүүний нь борлуулалтын орлогыг Монголын банкаар орж ирүүлдэг болохгүй бол монголчуудын хардлага арилахгүй.Энэ ордыг ашиглах гэрээ байгуулахад оролцсон, манай засаг төрийн удирдлагад ажиллаж байсан нөхөд мэдлэг туршлагагүй байсан. Мөн хөрөнгө оруулагчийн ашиг сонирхолыг хангасан, монголын талд ашиггүй байх нөхцөлийг тохирох зорилгоор авилга өгсөн авсан нь илэрч асуудал улам төвөгтэй болох магадлал байгаа. Олон арван жил ордыг ашиглах хугацаанд харилцан итгэлцэл байхгүй нөхцөлд амьдрах аргагүйгхоёр тал анхаарч гэрээнүүддээ өөрчлөлт оруулах зайлшгүй шаардлагатай. Харин далд уурхай байгуулах ажлыг зогсоож болохгүй.

Ашигт малтмалын ордоо ашиглуулах зөвшөөрлөө 34 хувийн оролцооны үнэлгээ болгодог, хөрөнгө оруулагч тал бүх хөрөнгө оруулалтын зардлыг хариуцдаг байх, тэр үндсэн дээр бүтээгдэхүүнийхээ борлуулалтын орлогыг 34 ба 66 хувийн харьцаагаар хувааж байх зарчимаар гэрээ хийсэн бол зүйтэй байсан санагддаг.Ашигт малтмалын тухай хуульд ийм нэмэлт оруулж, ийм зарчмаар гэрээг өөрчилбөл Засгийн газар ба хөрөнгө оруулагчийн хоорондын харьцаа маргаангүй шударга явагдах болно. Монгол улс энэ ордоо ашиглуулсны гайгаар их хэмжээний өрөнд орох, эдийн засгийн аюулгүй байдалд нөлөөлөх аюулаас аврагдах арга олох хэрэгтэй.

9.Одоо үед социализмын үеээс авч хэрэгжүүлэх чухал туршлагаюу байна?.

Энэтхэг улсын Ерөнхий сайд байсан Индира Ганди гуай “ Социализм бол нийгэмд тэгш байдал бий болгохоролдлого байсан.” гэж хэлж байсан юм билээ. Ганди гуай социалист улсуудын амьдралыгсудалж, бодит дүгнэлт хийж байсан нь илэрхий. 

Манай улсад Ганди гуайн хэлсэн шиг тэгш байдал байсан. Манай бүх иргэдүндсэндээ адилхан амьдралтай байсан, одоогийн шиг баячууд байгаагүй, одоогийн шиг орох оронгүй, идэх хоол өмсөх хувцасгүй шахам, хог ухаж амьдардаг ядуу хүмүүс байгаагүй нь үнэн. 

Хувийн өмчийг хориглодог, татвар үнийн бодлого буруу, үйлдвэрлэл үйлчилгээ эрхлэх эрх эрх чөлөөгүй байсан нь социализмын мөхлийн шалтгаан.

Социализмын үеийн ажил амьдралаас хадгалж чадаагүйд харамсдаг юм надад байдаг шүү. Хүмүүс хоорондын сайхан харилцаа надад одоо үгүйлэгддэг. Тэгш амьдралаас ч юм уу атаа зөтөө,хувиа бодох нь бага,бие биедээ туслах,хүндэтгэх хайрлах ариун сэтгэлтэй хүмүүс их байсан.Үгүйлэгддэг.

Авч хэрэглүүштэй ажлын чухал туршлагын хувьд би нэг чухал ажлын туршлагыг авч хэрэгжүүлээсэй гэж мөрөөддөг.Тэр бол далаад онд “ Монгол улсын Үйлдвэрлэх хүчнийг хөгжүүлж байршуулах ерөнхий схем “ нэртэйгээр Монгол улсын эдийн засаг нийгмийг 1990 оныг хүртэлх 15 жилийн хугацаанд хөгжүүлэх бодлого төлөвлөгөөг, хэрэгжүүлвэл зохих гол төслүүдийн техник эдийн засгийн үндэслэлийн хамт боловсруулжНамын төв хороо, Засгийн газрын хамтарсан шийдвэрийн дагуу амжилттай хэрэгжүүлсэн туршлага. Тэр 15 жилийн хугацаанд эдийн засаг нийгмийн хөгжлийн ямар чухал асуудлууд шийдэгдсэнийг би “ Амьдрал. Бодол. ” нэртэй дурсамжийн номондоо бичсэн байгаа.

Бас нэг мөрөөдлөө хэлэе. Энэ бол сахилга , дэг журам.

Бид өнгөрсөн 28 жилд ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөөг их эрхэмлэлээ. Тэгэхдээ бид ардчилалыг туйлшруулбал анархи буюу дэг журамгүй нийгэмтэй улс оронболох аюултайг, хүний эрх эрх чөлөөг туйлшруулбал бусдын эрх эрх чөлөөтэй зөрчилдөж улмаар хүмүүсийн хоорондын ариун сэтгэлийн харилцаа, эцэг эх ахан дүүс, анд нөхөдөө хайрлан халамжилдаг монгол хүмүүсийн зан заншилд муу нөлөө үзүүлэх аюултайг анхаарахгүй олон жил өнгөрөв.

Монголчууд бид ийм туйлшралыг зосоохгүй бол улсынхаа тусгаар тогтнол аюулгүй байдлыг хамгаалж хөгжих чадваргүй, эв нэгдэлгүй иргэд болох аюул нүүрлэж магад.

Монголчууд сахилга, дэг журамтай байвал Монгол улсынхаа тусгаар тогтнол аюулгүй байдлыг хамгаалж,хөгжүүлж чадна. 

Сахилга дэг журамтай болохын тулд төр улсыг ухаалаг бодлогоор удирдаж, хууль сахилга дэг журмыгзөрчих, ёс суртахуунгүй авирлахыг тэвчдэггүй, зохих эрх мэдэлтэй бөгөөд шийдэмгий, өндөр хариуцлагатай удирдагчтай болох зайлшгүй шаардлагатай болжээ гэж боддог. Азийн бар улс гэж нэрлэгдэх хүртэл өндөр хөгжсөн Сингапур, Малайз зэрэг улсын төр засгийг удирдаж амжилтад хүргэсэн хүмүүс улс орны хөгжилд ардчилал, эрх чөлөө биш, сахилга дэг журам шийдвэрлэх ач холбогдолтой гэж үзэж ажилласан туршлагаас нь суралцах юмсан гэж боддог. Тийм удирдагчтай болохын тулд Парламентийг хоёр танхимтай болгож, Дээд танхимаас сонгогдсон бөгөөд Гүйцэтгэх засаглал буюу Засгийн газрын үйл ажиллагааг хариуцаж ажиллах Ерөнхийлөгчтэй болох асуудлыг Монгол улсын Үндсэн хуульд тусгах замаар шийдэх нь зүйтэй. Энэ бол миний том, чухал гэж үздэг мөрөөдөл.

Миний яриад байгаа мөрөөдөлүүд биелэх боломжтой, улс орны хөгжлийн төлөө хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлагатай.Сайханмөрөөдөлтэй, эрч хүчтэй амьдарцгаая. 

"Үндэсний шуудан“ сонинд 2018 онд нийтлэгдэж байсан




























Монгол улсын Ерөнхийлөгч Х. Баттулга танаа.


Монгол улсын 14 дахь Ерөнхий сайд Думаагийн Содномоос.


Хүндэт Ерөнхийлөгч таны амарыг эрье. 

1.Нам төвтэй засаглал бий болжээ. Гэтэл манай төр засгийн эрх барьдаг улс төрийн намуудмонгол улсыг алсыг харсан зохистой бодлого хөтөлбөрөөр хөгжүүлэх чадвартай, албан тушаал эрх мэдлийг зөвхөн улс нийгмийнашиг сонирхолын төлөө ашигладаг ухаалаг удирдагчидтай болж чадахгүй байна.Энэ гажуудлыгзасахын тулд төрийн тогтолцоог өөрчилж төр засгийн эрх баригчдын үйл ажиллагааг ард түмнийхяналтад өгөх аргыг олохоос өөр аргагүй.Одоогийн тогтолцооны нөхцөлд Улсын Их Хурлын сонгуулийг одоогийн хууль журмаар авуулснаар сайжрах өөрчлөлт гарахгүйг өнгөрсөн гуч шахам жилийн амьдрал харуулж байна. 

Иймд Парламентыг хоёр танхимтай болгох, тухайлбал: Сум дүүрэг бүрийн сонгогчдоос нэр дэвшүүлэн сонгосон 400-500 гишүүнтэй Ардын Их Хурал буюу дээд танхимтай, Дээд танхимаас сонгосон 40-50 гишүүнтэй Улсын Бага Хурал буюу доод танхимтай болгох,мөн Монгол улсын Ерөнхийлөгчид Засгийн газрын ажлыг хариуцуулах, Засгийн газар буюу гүйцэтгэх засаглалыг толгойлох ЕрөнхийлөгчийгАрдын Их Хурлаас сонгодог болох асуудлыг нэн яаралтай шийдэх хэрэгтэй байна. Энэ нөхцөлд төр засгийн эрх баригчдын ажил үйлст ард түмний хяналт бий болж, хариуцлага сахилга өндөржинө.

Энэ асуудлыг Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах өөрчлөлтийн гол асуудал болгоншийдвэрлэх санаачлага гаргаж ажиллахыг эрхэм Ерөнхийлөгч танаас хүсч байна. УИХ –д хэлэлцэгдэх гэж байгаа Үндсэн хуульд оруулах өөрчлөлтийн төслийг нам төвтэй засаглалыг халах, эрх баригчдын ажил үйлсийг ард түмний хяналтад ойртуулахсонирхолоор боловсрогдсон төсөл гэж бодохгүй байна.


2.Дараах асуудлыг нэн яаралтай шийдвэрлэх шаардлагатайг анхааралдаа авна уу: 

-Монгол Улсын нийгэм эдийн засгийг хөгжүүлэх 15-20 жилийн бодлого төлөвлөгөөг, гол хөтөлбөр төслүүдтэйгээр боловсруулж хэрэгжүүлдэг болох, үүнтэй холбогдуулж Засгийн газрын бүтцэд шадар сайд толгойлсон Монгол улсын хөгжлийн бодлогын асуудлыг хариуцсан яамыг ойрын хугацаанд байгуулж ажиллуулах. Хөгжлийн бодлогын баримт бичиг боловсруулах ажлыг түр хугацаанд хийж өгсөн болоод хариуцлага хүлээхгүй тараад явчихдаг ажлын хэсэг гэгчээр гүйцэтгүүлдэг алдааг засах хэрэгтэй байна.

-Авилга, ашиглалтай зоригтой тэмцэх, Хууль хяналтын байгууллагуудыг авилгатай холбогдсон хэргийг шуурхай шийддэг болгох шийдэмгий арга хэмжээ авах хэрэгтэй байна. 

Авилгын талаар манай иргэд төдийгүй гадаад хүмүүсийн анхааруулга сонин хэвлэлд нийтлэгдэж байна. Зөвхөн Оюутолгой төсөлтэй холбогдуулж Германийн нэг эдийн засагч “Монголчууд 60 тэрбум доллараар үнэлэгдэх ордоо ашиглуулчихаад зээлийн өрөнд орж байгаа нь шударга биш.“ гэж ярилцлага өгсөн, Австралийн нэг зүтгэлтэн “Оюутолгойн гэрээ хийх бэлтгэл хийж байхдаа Айвенхой компанийн удирдлага монголчуудад авилга өгөх зориулалтад тэрбум доллар төлөвлөж байсан, материал нь бий…“ гэж ярьсан нь сонинд нийтлэгдсэн байх юм. Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын Гэрээ байгуулахад оролцсон зарим албан тушаалтан олон сая доллар оффшорт нуусан, гадаад улсад өндөр үнэтэй үл хөдлөх хөрөнгөтэй болсон нь авилгатай холбоотой нь тодорхой биш үү?.Ийм олон анхааруулга, мэдээлэл гарч байгаагмэдсээр байж арга хэмжээ авахгүй байгаа явдал улс нийгэмд хортой авилгын гэмт хэргийг даамжруулах аюултай.

Сингапур улсын Ерөнхий сайдаар олон жил ажилласан ЛИ ГУАН ЯАО гэдэг хүн “ Буурай орноос бусдын манлайд хүрсэн замнал “ хэмээх номондоо авилгатай хэрхэн тэмцэж шийдвэрлэсэн тухайбичсэнийг уншиж санаа авмаар санагдсан. Тэр хүн: Холбогдогчдоос авилга ашиглалын хөрөнгийг шууд хурааж, улс нийгэмд учруулсан хохирлыг барагдуулж байсан, Төрийн албан тушаалтан цалин, хуулийн үндэслэлтэй орлогоос илүү хөрөнгөтэй болсон бол авилга авсан гэж үздэг байсан, Авилга, хээл хахуультай хуулийн дагуу чин шударга тэмцэж байгаа Авилгатай тэмцэх газрын ажилтан нарыг төрийн зүгээс бүрэн дэмждэг байсаны үр дүнд авилгаас Сингапур улс ангижирсантухай бичжээ.

-Гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай хийх гэрээг Монгол улсад хохиролгүй нөхцөлөөр байгуулдаг болохын тулд Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийг боловсронгуй болгох, Хөгжлийн бодлогын асуудал хариуцсан яаманд гадаадтай эдийн засгийн асуудлаар байгуулах гэрээ хэлэлцээр, хөрөнгө оруулагчидтай хийх гэрэний нөхцөлийг боловсруулж, хэлэлцээр гэрээний төслийг тохиролцох ажлыгхариуцсан мэрэгшсэн албан тушаалтнуудыг тогтвортой ажиллуулдаг болгох нь зүйтэй байна. Ирж, яваж байдаг, тогтвортой ажиллаж хариуцлага хүлээдэггүй, мэрэгшээгүй сайд нарт гэрээний нөхцөл тохирох хэлэлцээр хийх, гарын үсэг зурж байх эрх олгож байгаа явдал бурууг анхаарах нь зүйтэй.


Хүндэтгэл илэрхийлсэн, Думаагийн Содном.2019 -06 – 10.


Ерөнхийлөгчийн зөвлөх Эрдэнэбат гэдэг залууд өгсөн.


Монголынталаар нэгэн япон хүний бичсэн санаа.


Монгол улс шиг онгон төрхөөр нь хадгалсан үзэсгэлэнтбайгаль орчинтой улс оронүнэхээр ховор. Монголынбайгаль гайхалтай сайхан, аугаа их юм билээ. Хойд зүгтээ Сибирийн үнэр ханхалах ой тайга , нуур цөөрөм, Өмнө зүгтээ хамгийн романтик аялалыг хийж болох говийн бүс нутаг, Баруун зүгтнь жадны хурц үзүүр мэт оройтой уулс сүндэрлэсэн алтайн бүс нутаг, дэлхийн өвд бүртгэгдсэн нуурууд, Зүүн зүгтээ Чингэс хааны төрсөн нутаг Онон голын эх, цаашлаад алдарт Халхын гол хүртэл үргэлжлэх зах хязгаар нь үл харагдах тал нутаг.Хээр талын хөх суунаглал, шөнийн одот тэнгэрийг энд л харна. Энэ орны хүмүүс байгальдаа ивээгдэн амьдарч байгаа мэт санагддаг. Монголчууд байгальтай хамт оршин амьдарч чаддагийг өнөөг хүртэлх түүх гэрчилж байна.

Монголчууд байгальтай хамт оршинмал аж ахуй эрхэлж амьдардаг арга ухаанаа уламжлан хадгалж байсныхаа ачаар үзэсгэлэнт байгалаа унаган төрхөөр нь хадгалж чадсан төдийгүй, нүүдлийнсоёл иргэншлийг хадгалж үлдсэн. Байгаль орчноо хамгаалахад шашин шүтлэгээ ч чадварлаг ашиглаж байсан ньгайхамшигтай.

Монголын энэ бахархууштай үзэсгэлэнт их нутагдэлхийн дулаарал, хүрээлэн буй орчны өөрчлөлтийн нөлөөнд ороод байна. Дэлхийн дулааралтай зэрэгцээд олон зуун гол, булаг шанд алга болж байгаа гэсэн. Цөлжилтөөс урьдчилж сэргийлэх, малын билчээрийг хамгаалах бодит ажил туйлын хүсүүштэй зүйл болоод байна.Мал ажахуйгцас зуд, хүйтэн, гангийн гамшигт өртөж хохирохоосхамгаалсан, богино хугацаанд хурууныхаа үзүүрийг хөдөлгөх төдийгөөр шийдвэрлэж болохзүйлийг бүтээх ньхүсэмжлэгдэжбайна.

Монголчууд одоо уул уурхайн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж байна. Мал аж ахуйн болон уул уурхайн үйлдвэрлэлийг байгаль орчны дахин сэргэх чадварыг нь үгүй хийлгүйгээр эрхлэн хөгжүүлээсэй гэж хүсч байна.

Монгол улсын нутгийн ихэнх хэсэг газар тариаланд тохирсон орчинтой биш. Тийм учраас тариачин цагаачлагчид бараг байхгүй байсан цөөн орны нэг. Монголчууд БНМАУ байгуулсныхаа дараа ч гэсэн билчээрийн мал аж ахуй эрхлэх уламжлалаа хадгалж, газраа сэндийлэхгүйгээр, хүрээлэн буй орчиндоо анхаарал хандуулсаар аж төрж ирсэн. 

Социализмын үе дуусч, ардчилалын үе эхлэнгүүт ноолуурын ашигтай гэх ямааны тоо нэмэгдсээр тал хээрийн өвсний ургалт доройтож байгаа гэсэн. Зах зээлийн нөхцөлд малын зохистой бүтэцийг хадгалан билчээрээ хамгаалах бодлого хэрэгжүүлэхэд бэрхшээлтэй болж байгаа бололтой.

Мал аж ахуй эрхлэгчийн нилээд хэсэг цаашид бусадтай хүч хөдөлмөрөө нэгтгэхгүйгээр, төр засгийн дэмжлэггүйгээр зах зээлийннөхцөлд Эцэг өвгөдөөс өвлөн авсанбилчээрийн мал аж ахуйгаа эрхлэнүлдэжчадах эсэх асуудалтай тулж мэдэх юм.

Малчин ардын харилцан туслалцах тогтолцоо байхгүй болсон, дээр үеээс үргэлжилж байсан төрөөс үзүүлдэг \ эмнэлэг, боловсрол, хоол хүнс, зам тээвэр гэх мэт \ олон төрлийн хамгаалал багассан байна. Энэ бүхнээс шалтгаалж, хохирол амсаж байгаабуюу мал аж ахуйн үйлдвэрлэлээ сэргээж чадахаа байсан малчид уул уурхайн орд газар руу юмуу, нийслэл рүү ирэхээс өөр аргагүй болчихож байгаа байх. Нийслэл Улаанбаатар хотын хүний тоо нийт хүний 40 гаруй хувь болтол эрс өссөн нь үүнтэй холбоотой болов уу. 

Цаашид, мал аж ахуй эрхлэгчид социализмын үеийнх шиг хамгаалалтыг хүсэмжлэх боломжгүй юм. Хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуй шиг хамтын байгуулалын тогтолцоог өөрчлөн сайжруулж, нийгэмтэйгээ зохицохуйцхэлбэр аргаар авч үлдэх ёстой байсан юм болов уу гэж бодогдоно. Хоршиж, харилцан туслалцаж явах нь өнөөгийн нийгэмд ч чухал. Нөгөө талаас төр засгийн зүгээс мал аж ахуй эрхлэгчдэд үзүүлэх тус дэмжлэг чухал. Дэлхийн улс гүрнүүд газар тариалан, загасны аж ахуй, мал аж ахуйгааулсынхаа аж амьдралыг дэмжих үйлдвэрлэл болгон тодорхой хамгаалалтыг хийж байна. Япон улс ч гэсэн олон янзын тусламж дэмжлэгийг энэ салбартаа үзүүлж байгаа. Байгалыг тулж түшсэн үйлдвэрлэл учраас нэг гэр бүл болон бага нэгж бүхий бүлгээр авч хэрэгжүүлэх боломжгүй зүйл олон байдаг.Ийм учраас хөгжингүй улс орнууд ч газар тариалангийн хамтрал, загасны аж ахуйн хамтрал, мал аж ахуйн хамтрал гэх зэргийг байгуулдаг. Идэх уух зүйлийн асуудал бол ямарч улсын хувьд хамгийн чухал асуудал юм. Тийм учраас мал, загас, газар тариалангийн аж ахуйг улсдаа нэгд тооцогдох үйлдвэрлэл гэж үздэг, тэдгээртээтусламж дэмжлэг үзүүлдэг, элдэв эрсдэлээс хамгаалдаг юм.





































Эрчим хүчний аюулгүй, найдвартай хангалтын асуудлаар 

Монгол улсын 14 дахь Ерөнхий сайд Д.Содномын өгсөн ярилцлага.


1.Манай улсын эрчим хүчний бие даасан, найдвартай хангалт ямар байгаа вэ?.

Манай улс цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээнийхээ 20 орчим хувийг хөрш улсуудаас авч хангаж байна гэсэн мэдээ саяхан сониндгарсан. Дулааны эрчим хүчний хэрэгцээ хангагдаагүй байгаа нь бүгдэд тодорхой. Мөн цахилгаан станцууд 30 гаруй жилийн настай буюу хуучирсан, шинэчлэхшаардлагатай гэсэн мэдээ гарсан байна билээ. Энэ бүхнээс үзхэд манай улсын эрчим хүчний бие даасан болон найдвартай хангалт асуудалтай байгаа . 


2. Энэ салбарын талаар төр ямар бодлоготой байх ёстой вэ?


Цахилгаан эрчим хүчнийхээ хэрэгцээг өөрийн эх үүсвэрээс бүрэн бөгөөд найдвартай хангадаг байх нь улсын аюулгүй байдалд, эдийн засаг нийгмийн хөгжилд шийдвэрлэх ач холбогдолтой. Ийм учраас дэд бүтэцийн, үүний дотор эрчим хүчний салбарыг эхний ээлжинд хөгжүүлж, гадаадаас хамааралгүй байх бодлого хэрэгжүүлж байхыг улс орнуудын төр засаг эрхэмлэдэг.Манай улс ийм бодлого хэрэгжүүлж чадахгүй байна. Эрчим хүчний салбарыг түрүүлж хөгжүүлж байх тууштай бодлого барьж түүнд хөрөнгө хүчний нөөцийг төвлөрүүлээгүйн уршгаар өнгөрсөн гучаад жилд шинээр томхонцахилгаан станц барьсангүй.

Улаанбаатар хотод тав дугаар станц, Тавантолгой, Шивээ овоо, Багануурын нүүрсний орд дээр цахилгаан станц барих тухай гучаад жил ярьсан боловч нэг нь ч хэрэгжсэнгүй. Энэ нь төрийн эрх барьж байгаа манай улс төрийн намуудад зөв бодлого тодорхойлж тууштай хэрэгжүүлэх чадвар сэтгэл байдаггүйтэй холбоотой.

Нүүрс түлж цахилгаан дулаан үйлдвэрлэдэг станцуудыг жигд ажиллуулах, өглөө оройн болон өвөл зуны оргил хэрэглээний хэрэгцээг хангахад зайлшгүй шаардагдаж байдагусан цахилгаан станцыг эгийн голд барих асуудал шийдэгдэхгүй байна. Энэ нь сибирийн усан цахилгаан станцуудын хямд өртөгтэй цахилгааныг манай улсад борлуулж байх бизнесийн сонирхол болон цахилгаан эрчим хүчний хангалтаар монгол улсыг хараа хамааралдаа байлгах бодлогоор Орос улсын зүгээс “ Сэлэнгэд станц барьчихвал байгаль нуур сүйрнэ “ гэх сүрчин шалтгаанаар саад хийж байгаатай холбоотой.


3. Таны санал?

Миний санал:

-Багануурын нүүрсний уурхайн дэргэд томхон цахилгаан станц барих. Нүүрсний тээврийн зардал байхгүй болж цахилгааны өртөг хямдрана.

-Улаанбаатар хотод цахилгаан станц барихгүй, харин дулааны хэрэгцээг хангахад зориулсан дулааны станцуудыг Амгалангийн дулааны станцын төслөөр утаа шүүгчтэйгээр барих. 

-Оюутолгойн уурхай болон говь болон баруун бүсийн цахилгааны хэрэгцээг хангах том цахилгаан станцыг Тавантолгойн нүүрсний ордын дэргэд барих. Хүч чадлыг нь багасгаж Оюутолгойд барих санал гарвал хэрхэвч зөвшөөрч болохгүй.

-Сэлэнгэ мөрний цутгалан буюу эгийн голд усан цахилгаан станцыг барих ажлыг ойрын жилүүдэд эхлэх. Байгаль нуурын усны түвшин багасна гэдэг шалтгаан биш, шинэ барих станцын усан санг дүүргэх хугацааг байгаль нуурт нөлөөлөхгүй байхаар зохицуулж болохыг мэрэгжилтэд эрдэмтэд мэднэ. Хоёр улсын удирдлагын дээд түвшинд ярьж ойлголцож шийдэх боломжтой.

-ШивээОвоогийн нүүрсний ордод станц барих эсэх асуудлыг БНХАУ-ын тал сонирхож, үйлдвэрлэх цахилгааныг үндсэндээ Хятад улсад нийлүүлэх нөхцөлийг санал болговолзөвшөөрөх нь зүйтэй.

-Нарны, Салхины станц барихыг дотоод гадаадын хөрөнгө оруулагчдад зөвшөөрөх, 

-Баруун аймгуудын хэрэгцээг хангах зориулалтаар аль нэг нүүрсний уурхай дээр томхон станц барих, жижиг усан станц барих төлөвлөгөөг гаднаасимпортлохгүй байх тооцооны үндсэн дээр боловсруулж хэрэгжүүлэх нь зүйтэй.


Дүгнэж хэлбэл: Багануур, Тавантолгойн нүүрсний, Эгийн голын, Эрдэнэ бүрэнгийнусан станц гэсэн дөрвөн томхон станцыг барьснаар цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээг өөрийн эх үүсвэрээр хангах, гаднын хамааралгүй болох боломж бүрдэнэ. 

Монгол улсад нар салхины том цахилгаан станцуудбарьж цахилгаан импортлохыгсонирхох ази тивийнулсууд байгаа бол тэдэнд өөрсдөө хөрөнгө оруулалт хийж, манай талд ашиг хүртээж байхыг зөвшөөрөх бодлоготой баймаар санагддаг. 


Монгол улсын 14 дахь Ерөнхий сайдД. Содном.

2019-06-01.































Монгол улсын төр засаг ухаан чадвартай удирдагчтай 

байх арга замын тухай бодол санал.

Ерөнхий сайд асан Д. Содном.


Монгол улс хөгжиж байна. Гэвч ардчилсан хувьсгалаас хойш хөгжлийн хурд удаан, ард олны амьдрал сайн биш, яаж хөгжиж ямар хугацаанд ядуурлыг арилгах, түүний төлөө төр ба ард иргэд нэгэн санаа сэтгэл, нэгдсэн хүч чармайлтаар ямар асуудлыг хэрхэн шийдэх шаардлагатайг тодорхойлж чадахгүй байсаар бараг гучин жилийг өнгөрөөлөө. Энэ бол нийт монголчуудын санааг зовоож байгаа асуудал.Шалтгааныг оновчтой тодорхойлж шийдлийг олж хэрэгжүүлэхэд цаашид цаг алдах аргагүй. 

Миний бодлоор юуны өмнө хоёр асуудлыг шийдэх шаардлагатай: нэг дүгээрт, төрийн тогтолцоог боловсронгуй болгож төр улсын удирдагад зөв хүмүүсийг сонгож тогтвортой хариуцлагатай ажиллуулах, хоёр дугаарт монгол улсын эдийн засаг нийгмийг хөгжүүлэх алс хэтийг харсан ухаалаг бодлого төлөвлөгөөтэй болох.

Нэгдүгээр асуудал буюу төр улсын удирдлагад ухаан боловсролтой, өндөр ёс суртахуунтай, улс нийгмийн төлөө бие сэтгэлээ бүрэн зориулж ажиллах сэтгэл чадвартай хүмүүсийг хэрхэн шилж сонговол зохистой байхыг үргэлж бодож санал бодлоо хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгслээр илэрхийлж байдаг билээ. Улс нийгмийг зөв удирдан чиглүүлэгч ухаантай удирдагч зайлшгүй хэрэгтэй. Энэ санааны үүднээс бусад улс орны туршлага, эрдэмтэн ухаантан нарынсургаалийг судалж байх явцад Елена Ивановна Рерих хэмээх алдарт эмэгтэйн төр улсын тэргүүнийг сонгох асуудлаар хэлж бичиж байсан санааг олж унших завшаан олдсон юм.

Хорь дугаар зууны гарамгай сэтгэгч, Сансар ертөнцийн оюунтан, Шашны философч, Зохиолч, Нийгмийн зүтгэлтэн гэж үнэлэгддэг Елена Ивановна Рерих гэдэг ухаалаг Орос эмэгтэй 1879 – 1955 онд амьдарч байжээ.

Элена Рерих “ Основы буддизма - Буддизмын үндэсүүд “, “ Криптопрограммы Востока -Дорнын нууцлагдсан код бичгүүд “ гэх мэт ном, Оюунлаг - философийн сэдэвтэй олон үгүүллэг нийтлэлүүдийн зохиогч юм. Өөрийнхөө өдөр дутмын тэмдэглэлийн үндсэн дээр Амьд Этики гэх сургаалийн цуврал ном бичсэн ба түүнийхээ үндэслэл санааг тайлбарласан олон нийтлэл бичиж үлдээжээ.

Е. П. Блаватски-ийн “ Тайная доктрина – Нууц номлол “ гэдэг хоёр боть ном болон Махатмын А.П. Синнет –д хаягласан \ Чаша Востока – Дорнын тэсвэр \ сонгомол захидлууд зэрэг орчуулж чадах хүн олход хэцүү бүтээлүүдийг англи хэлнээс орос хэлэнд орчуулсан байна. 

Елена Ивановна өөрийхөө нөхөр, монголчуудын сайн мэдэх Николай Константинович Рерихийн удирдлага дор Орос, Америкийн Нэгдсэн Улс, бусад улсуудад зохиогдожбайсан соён гэгээрүүлэх үйл ажиллагаанд зохион байгуулагч, оролцогчоор идэвхтэй ажилласан, Мөн Энэтхэг улсад байрлалтай “ Урусвати “ гэдэг Гималайн судалгааны Институтийн хүндэт ерөнхийлөгчийн хувьд Төв Азийн Экспедицид 1923 – 1928 онд оролцсон байна. Монгол улсад ч нөхөр Н. К. Рерихийн хамт ирж байсан бололтой.

Соёлыг хамгаалах Олон улсын хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг бөгөөд 1928 – 1947 онд уг хөдөлгөөнийг удирдаж байсан юм байна.


Елена Ивановна Рерихийн утга зохиолын сан хөмрөгт түүний бичсэн захидалууд онцгой байр эзэлдэг байна. Харилцагч нар нь 140 гаруй байсанбөгөөд тэдэндээ бичиж байсан захидалууд ньХойд Өмнөд америк, Европ, Ази тивд хүрч байсан. Харилцагч нар дотор нь найз нөхөд, сурагчид, хамтран зүтгэгчид, өөрийг нь дэмждэг бүлэг дугуйлангийн төлөөлөлүүдээс гадна соёл шинжлэх ухааны болонулс төрийн нэрт зүтгэлтнүүд олон байж.

Е.И. Рерихийн бичсэн захидлуудад олон олон асуудалд хариу өгсөн, шинжлэх ухаан, философийн төвөгтэй асуудлууд, живой этикийн үндэсийг тайлбарласан байдаг. Сансар ертөнцийн хуулиуд, хүн төрөлхтөн оршин буйн утга учир, хүн төрөлхтөний өөрчлөлтөд соёлын ач холбогдол, Их Сургагч нарын тухай бичиж байжээ.Түүний бичсэн захидлуудыг хоёр боть ном болгон хэвлэсний нэгд нь Америк, Европод байсан харилцагчиддаа 1929 – 1935 онд бичсэн 108захидалнийтлэгджээ. 


Елена Рерихийн захидлуудыг уншиж байхад төр улсын удирдлагын сонгуулийн талаар бичиж байсан санаа нь сонирхолтой байлаа. Елена Рерих Америкт байсан нэг харилцагчдаа 1934 онд бичсэн захидалдаа:

“ Би хэзээч улс төр, төр улсын удирдлагын асуудлыг сонирхож байгаагүй. Гэвч төр улсын удирдлагыг сонгохдоо нийгмийн ашиг сонирхолыг эрхэмлэсэн эрүүл ухааныг удирдлага болгох ёстой, энэ ариун байх ёстой ажлыг нийгмийн ашиг сонирхолд харш ямарч хүсэл эрмэлзлээр зохиох ёсгүй гэж боддог.Төр улсын удирдагчийг бодит мэдээлэлээс хол байдаг буюу ухамсар муутай олон түмнээр сонгуулдаг хуулиас өөр ямарч хууль миний дургүйг хүргэдэггүй. Ийм жигшим бөгөөд гэмт хэрэг гэж үзэх ёстой тоглолтыг би олон удаа ажигласан. Авилгыг мөрддөг боловч хамгийн хариуцлагатай ариун шударга байх ёстой ажил буюу төр улсын удирдагчийг сонгох үед авилга, хахууль, санал худалдаж авах зэрэг муухай арга өргөн хүрээгээр явагддагийг ажигласан. Сонгуулийн санал хураахын өмнө улсын гол сонин хэвлэлд нэр дэвшигчийн нэрийг хамгийн том гэмт хэрэгтэн мэт цоллож бичиж байснаа тэр хүн нь сонгогдсон тухайд түүнийг тэр сонинымаргаашийн нь дугаарт ердийн биш өндөр чанарын хүн гэх магтаалаар дүүрсэн нийтлэл гаргадаг. Тэгэж л олон түмний ухамсарт нөлөөлдөг буюу тархи угаадаг.

Мунхаг харанхуй буюу юм мэдэхгүй, тэгээд сул дорой араншинтангууд олны дотор цөөнгүй байдаг бөгөөд тэд нар хамгийн өндөрлөгийн шүүгч байж чаддаггүй, байх ёсгүйг ухаарах хэрэгтэй.

Төр улсын удирдагчийг тухайн улсын зөвхөн өндөр ёс суртахуунтай буюу соёлтой, боловсрол өндөртэй гэгээрсэн ухаалаг хүмүүс л сонгох эрхтэй байвал зохино. Харамсалтай нь улс орны удирдагчид итгэж болох сайн хүнийг шалгаруулж сонгох зайлшгүй шаардлагатай болсон цаг мөчид мэдлэг ухамсаргүйчүүд идэвхждэг. Хэрэв ямар нэг улс мэдлэгхөдөлмөрийн бүх салбартаа байгаа зөвхөн мянга орчим сайн төлөөлөлөө ашиглаж чадахгүй алдчихвал, тэр улсдаруй хөгжлийн доод түвшинд гулсан орох болно.” гэж бичсэн байна. 

Елен Рерихийн ная гаруй жилийн өмнө бичиж байсан санаа орчин үед, манай улсад тохиож байгаа үйл явдлыг хараад хэлсэн санаа юм шиг санагдсан юм. Ингээд түүний хэлж байсан санааг бодолцоод Монгол төрийн тогтолцоог боловсронгуй болгож, төр засгийн удирдлагыг сонгох журамд өөрчлөлт оруулах талаар баримталдаг өөрийн саналыг тодотгож бичих нь зүйтэй юм байна гэсэн санаа төрсөн болно. Энэ талаарх миний санал бол:

-Монгол улсын Парламентыг Ардын Их Хурал, Улсын Бага Хурал гэсэн хоёр танхимтай болгох. \ Энэ нөхцөлд засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байх тухай Үндсэн хуулийн суурь заалт зохистой хэрэгжих, Монгол улсын хуульард иргэдийн ашиг сонирхолд илүү нийцэж байх, Хуулийг боловсруулах батлах хэрэгжүүлэх үйл хэрэгт тавих хяналт сайжрах болно.Төр төвтэй засаглал тогтож бэхжих ач холбогдолтой.\ 

-Төрийн эрх барих дээд байгууллага болох Ардын Их Хуралыг Монгол улсын сум дүүрэг нэг бүрээс сонгогдсон 400-500 гишүүнтэй, байнгын бус ажиллагаатай байхаар байгуулах. \ Төрийн эрх барих дээд байгууллага - Ардын Их Хурлыг сум дүүрэг нэг бүрийн ард олны дундаас шилж нэрийг нь дэвшүүлэх үндсэн дээр шууд сонгосон,өндөр ёс суртахуунтай буюу соёлтой, боловсрол өндөртэй гэгээрсэн ухаалаг гишүүдийн бүрэлдэхүүнтэй байгуулснаар Монгол улсын хууль боловсруулж батлах үүрэгтэй Улсын Бага Хурал, Засгийн газрын үйл ажиллагааг хариуцах Монгол улсын Ерөнхийлөгч, Монгол улсын Шүүх, Прокурор, Үндсэн хуулийн Цэцийг ухаан чадвартай шилдэг хүмүүсээс сонгон шалгаруулж томилох ариун ажлыгухамсар мэдлэг ухаанаар шалгарсан хүмүүс хариуцдаг болох ач холбогдолтой.\

-Улсын Бага Хуралыг Ардын Их Хурлын хяналтын дор хууль боловсруулах, батлаж хэрэгжүүлэх үүрэгтэй бөгөөд байнгын ажиллагаатай байхаар байгуулах. \ Монгол улсын хууль, эрх зүйн актууд боловсронгуй, эдийн засаг нийгмийн хөгжил,ард иргэдийн ашиг сонирхолд нийцэн боловсрогдож хэрэгжиж байх талаар тавих хяналт, хүлээлгэх хариуцлага сайжрах болно.\

- Монгол улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч болон гишүүд, Улсын ерөнхий Прокурор ба түүний орлогчид,Үндсэн хуулийн Цэцийг Ардын Их Хурлаас сонгодог болгох. \ Дурьдсан албан тушаалтнууд бол өндөр ёс суртахуунтай буюу соёлтой, боловсрол өндөртэй гэгээрсэн ухаалаг хүмүүс байх зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд тэд нарыг зөв сонгосон эсэхээс улс нийгмийн хувь заяа ихээхэн хамааралтай. Эдгээр албан тушаалд өндөр ёс суртахуун, соёл боловсролтой хүнийг шалгаруулан сонгох асуудлыг мэдээлэлээс хол буюу ухамсар мэдлэг дутуу байж болох хүмүүсбиш илүү гэгээрсэн гэж үнэлэгдэн Ардын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдээр сонгуулах нь чухал. 

-Монгол улсын Ерөнхийлөгчид гүйцэтгэх засаглалыг буюу Засгийн газрыг толгойлж ажиллах үүргийг хүлээлгэх. \ Гүйцэтгэх засалал буюу Засгийн газрын үйл ажиллагаанаас улс нийгмийн хөгжил шууд хамаардаг. Монгол улсын Ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын Ерөнхий сайд гэсэн гүйцэтгэх засаглалын хоёр салаа удирдлага байх явдал зохисгүй болох нь тодорхой болсон. 

Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн үүрэг хариуцлага өндөр байх ёстой. Ард иргэдийн санал хүсэлтийг Парламент, Засгийн газарт дамжуулагч зуучлагч төдий биш, Монгол улсын эдийн засаг нийгмийн хөгжлийн бодлогыг боловсруулж хэрэгжүүлэх, тулгамдсан асуудлыг хууль журмын дагуу шуурхай шийдвэрлэж байх үүрэгтэй гүйцэтгэх засаглалын ажлыг хариуцаж ажиллах Ерөнхийлөгчтэй байвал Монгол улсын иргэд итгэж найдаж, ажлын үр дүнг асууж байх удирдагчтай байх болно. Улсын Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг удирддаг байвал бүх яам тусгай газар, аймаг нийслэлийн тамгын газар, төв орон нутгийн төрийн болон эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын ажилтнуудын хүчийг нэгтгэн удирдаж ажиллуулах чадамжтай удирдагчтай байх болно. 

- Сонгуулийн хуульд өөрчлөлт оруулж Ардын Их Хурлын гишүүнд сонгохоор нэр дэвшүүлэх эрхийгулс төрийн намаас гаднасум, дүүрэг дахь үйлдвэрчин, зулуучууд, эмэгтэйчүүдийн зэрэг олон нийтийн байгууллага, мэрэгжлийн холбоод нийгэмлэгүүд эдэлдэг болгох. Нийслэл, аймаг хотын иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын гишүүдэд сонгох хүний нэрийг дэвшүүлэх эрхийг мөн энэ журмаар эдлүүлэх нь зүйтэй.

Эдгээр асуудлыг Монгол улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах замаар шийдвэрлэх нь зүйтэй.



Монгол улсын хөгжлийн хурд удаан, 

хүрсэн түвшин хангалтгүй байна.


Ерөнхий сайд асан Д. Содномтой хийсэн ярилцлага.

Та Монгол улсынхаа нийгэм эдийн засгийн БАЙДЛЫГ товчоор яаж үнэлж дүгнэх вэ?

Улс маань хөгжиж байна. Монгол улс 1960 онд 1 сая хүнтэй, 1990 онд 2 сая 150 мянган хүнтэй байсан бол одоо 3,2 сая хүнтэй болсон. 

Хүний дундаж наслалт 1990 оны үед 64 байсан бол одоо 70 орчим.

Нэг хүнд оногдох ДНБ 1990 онд 400 орчим Доллар байсан бол 2017 онд 4000 орчим болж өссөн.

Эдийн засаг тогтвортой биш ч гэсэнөсч, Хүн амын тоо тогтвортой нэмэгдэж, Олон хэл мэддэг боловсролтой залуучууд их болж байгаа нь Монгол улс хөгжиж буйн баталгаа .

Гэвч иргэдийн бараг30хувь ядуу гэж олон жил ярьж байгаа. Зээлийн өртэй хүмүүс их байна. Гуйлга гуйж, хог түүж амьдрагсад бий болсон. Ядуурлыг арилгах гол асуудлаа шийдэж чадсангүй. Энэ бүхэн хөгжлийн хурд удаан, хүрсэн түвшин хангалтгүй гэсэн дүгнэлт хийхэд хүргэж байгаа. 


Хөгжил удаан, хангалтгүй байгаа гол шалтгаан?


Манай улсад 1990 оноос хойш Монгол улсын эдийн засгийг хүчирхэг болгож, нийгмийг хөгжүүлэх алс хэтийг харсан тооцоо үндэслэлтэй бодлого төлөвлөгөө боловсруулж хуульчлан сахиж хэрэгжүүлсэн, тогтвортой ажилласан Засгийн газар байсангүй . 

Арилжаа, үйлчилгээний салбар хөгжиж байгаа боловч,эрэлт хэрэгцээ хангах, экспортыг доривтой өсгөх боловсруулах үйлдвэрүүдтэй болох бодлого хэрэгжүүлээгүй явдалхөгжлийн түвшин дорой, ядуурал арилгаж чадаагүйн эдийн засгийн шалтгаанюм.

Өнгөрсөн хугацаанд Эдийн засгаа өөд татах төсөл боловсруулж хэрэгжүүлэх чадваргүй, тооцоогүй амлалтаар сонгогчдыг хуурч өрсөлддөг Улс төрийн намууд засаг төрийн эрх барьж байсан явдал хөгжил хангалтгүйн гол шалтгаан гэж хэлхэд хэтрүүлэг болохгүй байх.

Монгол улс 1990 оноос хойш хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөгүй байсан явдал хүндрэл бэрхшээлийн шалтгаан, бодлого төлөвлөгөөгүй байсны хариуцлагыг төр засгийн эрх барьж байсан улс төрийн намууд хүлээх ёстой гэж үздэг минийдүгнэлт зөв эсэх, ямар гарц шийдэл байхыг монголчууд бид бүгдээрээ ухаан гаргажтунгаан бодожолох ёстой. 


Өнгөрсөн 2015 онд 2030 оныг хүртэл хугацааны Монгол улсын тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал батлагдсан. Тэр нь хөгжлийн бодлого болж хэрэгжихгүй байгаа юмуу?


Монгол улсыг 2030 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал хэмээхбичгийн төсөл боловсрогдож байхад нь танилцаж, тусгасан зорилтууд, хэрэгжүүлэх боломжийн талаар шүүмжлэлтэй хандаж, саналаа хэлэх завшаан тохиож байсан. 

НҮБ –ын шугамаар хааяа зохиогддог арга хэмжээнд оролцохдоо Монгол улс хөгжлийн үзэл баримтлалтай болсон гэж ярьж байхад зориулагдсан, Харин Төр засгаасзохион байгуулж, ард иргэд хамжиж хэрэгжүүлдэг хөгжлийн бодлого хөтөлбөр биш болох нь одоо тодорхой болж байна.

хӨГЖЛИЙН үзэл баримтлалын төслийг Засгийн газар боловсруулаагүй. УИХ-ын дэргэд байгуулсан Мэрэгжлийн биш хүмүүс зонхилсон, хариуцлага хүлээхгүй ажлын хэсэг зохион бичиж өгөөд тарж явсан учраас үндэслэлгүй уялдаагүй зорилтууд бичигдсэн байдаг

Жишээлэхэд: 2030 онд нэг хүнд оногдох ДНБ-ийг 17 000 ам долларт хүргэнэ,ДНБ-ний жилийн дундажөсөлт 6 хувь байна гэж бичсэн байдаг нь хоорондоо уялддаггүй. Хэрэв жил бүр тасралтгүй 6 хувиар өсөхөөр тооцвол 2030 онд нэг хүнд оногдох ДНБ 8 000 доллараас хэтрэхгүй юм билээ. Эдийн засагчид яаж тооцсоны учрыг олдоггүй, хүн амын өсөлтийг тооцохоо мартсан юм болов уу гэдэг юм. Түүнийг нь УИХ хяналгүй баталсан.

Үйлдвэрлэлийг жил бүр 6 гаас доошгүй хувиар өсгөж байхад нөлөөлөх үр ашигтай, ТЭЗҮ-тэй төслүүд төлөвлөгдөөгүй. Одоо хүртэл Оюутолгой, Тавантогойгоос өөр экспорт өсгөхөд нөлөөлөхтомхон төсөл яригдахгүй байгаа.

Төлөвлөлтийн тухай хууль 2015 онд гарсан. Тэр хуульд зааснаар Улс төрийн намууд УИХ-йн 2016 оны сонгуульд оролцох хөтөлбөрөө Монгол улсын хөгжлийн Үзэл баримтлалын зорилтыг хангах арга хэмжээг тусгаж боловсруулах ёстой. Гэтэл Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалын зорилтуудыгхэрэгжүүлэх арга хэмжээг тусгасан мөрийн хөтөлбөр боловсруулсан Улс төрийн нам байгаагүй.

Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал батлагдсан гэдгийг төрийн албаны зарим нөхөд мэднэ. Гэвч түүнд заасан зорилтууд, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх арга зам, хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлагатай төслүүдийг тодорхой мэддэг албан тушаалтан байхгүй. 

Улс орны хөгжлийн бодлого төлөвлөгөө, түүний зорилтуудыг хэрэгжүүлэхийн тулд төр хувийн хэвшлийн бүх байгууллага, аж ахуйн нэгжүүд, ард иргэд ямар үүрэг гүйцэтгэхээмэддэг, хийх ажлаа төлөвлөж, гүйцэтгэлийг дүгнэжажилладаг болсон байх, өөрөөр хэлбэл хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөг мэдэж биелүүлэх ажил бүх нийтийн эрхэмлэх ажилболчихсон байхёстой. Гэтэл ард иргэд маань Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал байдаг, түүнд тодорхой ямар бодлого зорилт төлөвлөгдсөн байдгийгмэдэхгүй байгаа. 

Энэ бүхэний харгайгаар Тогтвортой хөгжлийн Үзэл баримтлал гэгч нь хэрэгжихгүй байгаа. ДНБ-ний төгрөгөөр тодорхойлсон дүн 2016, 2017 оны гүйцэтгэлээр зарим хэмжээгээр өссөн дүн гарсан. Гэвч төгрөгийн худалдан авах чадвар суларсан шалтгаанаар ДНБ ба түүний нэг хүнд оногдох хэмжээ энэ онуудад өсөөгүй, буурсан мэдээ гарсан байна билээ. 

Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалын хэрэгжилтээр 2020 оны хүлээж болох үр дүнг тооцоолж, 2020 – 2025, 2025 – 2030 онд ямар зорилтууд дэвшүүлэхийг, хэрэгжүүлэх тодорхой төсөл арга хэмжээний хамт боловсруулах ёстой. Засгийн газрын бүтцэд хариуцаж гүйцэтгэх яам байхгүй болохоор энэ ажил хийгдэхгүй байх.


Монгол улс 1990 оноос өмнө Хөгжлийн бодлоготой, урт хугацаагаар болон таван жилээр хөгжлөө төлөвлөдөг байсан,тэр ажлыг хариуцан ажиллаж байсан хүний нэг нь Таныг гэдэг. Та туршлагаа хуваалцдаггүй юм уу?


Монгол улсын Үйлдвэрлэх хүчнийг 1975-1990 онд хөгжүүлж байршуулах схем нэртэй, 15 жилийн хугацаанд Монгол улсын эдийн засаг нийгмийг хөгжүүлэх төлөвлөгөөг, хэрэгжүүлэх шаардлагатай гол төслүүдийн ТЭЗҮ, тооцооны хамт боловсруулсан. Тэр нь хөгжлийн бодлого болжхэрэгжсэн.Схемд тусгагдсан зорилтуудаа ажил хэрэг болгох арга хэмжээг тав таван жилээр тодотгож хэрэгжүүлсэн байдаг. 

Тэр 1990 оныг хүртэлх15 жил их бүтээн байгуулалтын жилүүд байсан. Эрдэнэт болон уул уурхайн олон үйлдвэр, 4-р цахилгаан станц мэт эрчим хүчний үйлдвэрүүд дэд бүтэцийн хамт баригдсан, Олон орон сууцыг хороололоор нь, Үр тариа хүнсний ногоо тариалах аж ахуйнуудыг теник, үйлчилгээний төвүүдтэй нь, Арьс шир ноос ноолуурыг боловсруулж бэлэн бүтээгдэхүүн гаргаж дотоод гадаад зах зээлд борлуулах хөнгөн үйлдвэрүүдийг, Мэрэгжилтэй боловсон хүчин бэлтгэх их дээд сургууль, техник мэрэгжлийн сургуулиудыг багш, оюутан сурагчдын байртай нь барьж ашиглалтад оруулсан гэх мэт бүтээн байгуулалтын ажлын үр дүнд эдийн засаг нийгмийн олон асуудлыг шийдэхэд ихээхэн ахиц гарсан байдаг. 

Хөгжлийн бодлого боловсруулах ажлыг боловсронгуй болгох тухай бодохын оронд төвлөрсөн төлөвлөгөөт системийг өөрчлөх ажлыг 1990,1991 ондтуйлшруулж байсны балгаар улс маань хөгжлийн цэгцтэй бодлогогүй, тогтвортой хөгжилгүй 27 жил өнгөрлөө. Төв орон нутагт ажиллаж байсан хөгжлийн бодлого төлөвлөгөө боловсруулах ажилд мэрэгшсэн олон зуун хүн ажилгүй болж мэдлэг туршлага нь ашиглагдаагүйдхарамсдаг. 

Би Төр Засгийн удирдлага, Улс төрийн намын дарга нарт Засгийн газартаа хөгжлийн бодлого төлөвлөгөө хариуцсан яамтай болох саналыг олон жил хэлж байна. Анхаардаггүй юм. 

Салбар тус бүрийн хөгжилд шийдвэрлэх ач холбогдолтой гол арга хэмжээг зөв тодорхойлж шийдвэрлэхийг санал болгодог. Жишээлбэл: мал аж ахуйн түүхий эдийг боловсруулж экспортын эх үүсвэр нэмэгдүүлэе, юуны түрүүнд жил бүр арав орчим сая малын 200 мянга орчим тоннмахыг стандарт хангасан технологоор боловсруулж экспортлох бололцоо байгааг ашиглая, Үүний тулд 100 суманд сум дундын мал нядлах, мах боловсруулах үйлдвэрийг богино хугацаанд барих саналыг Хөдөөаж ахуй хариуцсан сайд, Үндэсний хөгжлийн газрын нөхдөд бичдэг ярьдаг. Ойлгож, хэрэгжүүлэхэд ямар хугацаа гарздахыг мэдэхгүй байна.


Хэтийн хөгжлийн бодлого төлөвлөгөө боловсруулдаг аргыг товчоор хэлж өгч болох уу ? 

Маш товчоор хэлвэл:

-хамгийн эхэнд төлөвлөж байгаа урт, дунд хугацаанд улсынхаа хүн амын тоо, бүтэц яаж өөрчлөгдөхийг тооцоолно, 

-дараа нь хүн амын буюу нийгмийн хэрэгцээ шаардлага тоо ба чанарын хувьд яаж өөрчлөгдөж ямар түвшинд хүрсэн байхыг тооцоолно,

- дараа нь тоо чанарын хувьд өөрчлөгдөж өссөн байх нийгмийн хэрэгцээ шаардлагыг хангахын тулд эдийн засгийн үзүүлэлт, үйлдвэрлэл үйлчилгээний хэмжээ ямар түвшинд хүрсэн байх шаардлагатайг тооцоолно, 

-эцэст нь эдийн засаг, үйлдвэрлэл үйлчилгээний өссөн байх түвшинг хангахын тулд хөгжүүлэх шаардлагатай салбар, үйлдвэрлэл нэг бүрээр хэрэгжүүлэх төсөл арга хэмжээний төслийг үндэслэл тооцоотой нь боловсруулна,

-Дүгнэж хэлбэл: Төлөвлөж байгаа хугацаанд гарч ирэх нийгэм эдийн засгийн хөгжлийн шаардлагын дагуу шийдвэл зохих гол зорилтууд, хүрсэн байвал зохих түвшинг тодорхойлоодтэдгээрийг дотоодын нөөц бололцоо, гадаад харилцааг ашиглах үндсэн дээр хэрхэн шийдэх бодлого, төлөвлөгөөг цогцоор боловсруулдаг. Товчдоо ийм аргачиллаар Хөгжлийн бодлого төлөвлөгөө боловсруулах ажил зохиогддог.

Төрийн өмч давамгайлсан Социализмын үеийн төлөвлөлтийн ажил, ялангуяа төлөвлөсөн зорилтуудыгшийдэхарга хэмжээг хэрэгжүүлэх ажлын арга хэлбэр ньХувийн өмч давалгайлж, либеральчилагдсан Зах зээлийн эдийн засгийн нөхцөлд зохицож өөрчлөгдөх ёстой нь мэдээж. 

Хөгжлийн бодлого төлөвлөгөө боловсруулж хэрэгжүүлдэг байх зайлшгүй шаардлагатай. Аргачлалыг нь өөрчлөх, боловсонгуйболгоходсуралцах, туршлагажих хэрэгтэй.


Та хөгжил хангалтгүйн шалтгааныг дурьдахдаа төрийн эрх барьж байсан Улс төрийн намууд буруутай гэх санаа хэлсэн. Намын ажил, төрийн ажил болон үүрэг хариуцлага нь тусдаа байх ёстой биш үү?.


Та, зөв чухал асуудал тавьлаа. Улс нийгмийн хөгжил хангалтгүй байгаад төрийн эрх ээлжлэн барьж байсан Улс төрийн намууд буруутгайг тэр намууд өөрсдөө хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй. Нам болон төрийн ажил холилдсон, алины нь бодлого үйл ажиллагаа явагдаж буй, зөв буруугийнхариуцлага яаж яригдах ньойлгохын аргагүй болсон байгаа. УИХ –д бүх асуудлыг ангилан хариуцсан Байнгын хороод ажилладаг байтал Намын бүлгүүд Их Хурлын бүтэц шиг ажиллаж, чуулганы нь ажилд шууд оролцож Улсын Их Хурал, Засгийн газрын нэрээр гарах шийдвэрүүдэд шууд нөлөөлж байдаг. Тийм учраас хөгжил хангалтгүйд Улс төрийн намуудыг буруутгах үндэстэй.

Сүүлийн хорин хэдэн жил “ Төр төвтэй засаглал байх ёстой. Нам төвтэй засаглал бий боллоо. Улс төрийн намаар дамжиж төр засгийн тогтолцоо бүрэлдүүлэхээс өөр аргыг хүн төрөлхтөн олоогүй. Засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байх тухай Үндсэн хуулийн суурь заалт хэрэгжих эсэх.” гэх мэт асуудлаар их мэтгэлцэж байгаа боловч зохистой нэгдсэн үзэл баримтлалд хүрч чадсангүй. Энэ асуудлаар би өөрийн санал бодлыг олон жил ярьж байгаа. Миний ярьдаг санал, үзэл баримтлал бол:

-Төр төвтэй засаглал байх нь зөв, Төрийн ажил тусдаа, намын ажил тусдаа байх нь зөв, УИХ, Засгийн газрын гишүүд нь харьяалагддаг намынхаа удирдлагын явцуу ашиг сонирхолд баригдахгүйгээр төрийн түшээ, засгийн газрын гишүүнийхээ хариуцсан ажлыг хуулийн дагуу сэтгэл гарган гүйцэтгэж байх нь зөв гэж боддог юм.

-Засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байх ёстой гэсэн Монгол улсын Үндсэн хуулийн заалыг гуйвалтгүй хэрэгжүүлэх зохистой арга замыг олох ёстой гэсэн үзэл баримтлалтай байдаг. 

Энэ үзэл бодлынхоо үүднээс би манай улс төрийн намуудыг одоогоор төр засгийнэрх барих ажлаас аль болохоор хол байлгах нь зүйтэй юм байна гэж боддог. Одоогийн манай улс төрийн намууд:

- төлөвших яагаач үгүй байгаа буюу нийгэм эдийн засгийн хөгжлийн алс хэтийг хамарсан бодлого төлөвлөгөө боловсруулж хэрэгжүүлэх чадваргүй юм уу, сонирхолгүй, - бэлтгэгдсэн боловсон хүчний нөөцгүй, 

- удирдлагад нь ажиллагсадын ихээхэн хэсэг улс орны эрх ашгийгбиш хувийн ашиг сонирхолыг эрхэмлэгчид байгаа. 

Эдгээр ноцтой дутагдлыг засаж төлөвшөөгүй аль ч улс төрийн намд төр засгийн удирдлагыг сонгох сонгуульд оролцох эрх олгож болохгүй гэсэн хуультай болох хэрэгтэйюм уу гэж боддог. “ Бие, гэрээ засаад төрөө зас гэдэг үг дээр намаа засаад төрөө зас “ гэсэн үг нэмэе гэж ярьж байгаа санаа зөв санагддаг.

Төр төвтэй засаглал байх ёстой гэсэн үзэл санааг Монгол улсын Үндсэн хуулийн Төрийн тогтолцоотой холбогдсон заалт, Сонгуулийн хуульд өөрчлөлт оруулахзамаар ажил хэрэг болгох боломжтой гэж үздэг. 


Төрийн тогтолцоог өөрчлөх асуудлаар Монгол улсын Үндсэн хууль, Сонгуулийн хуульд оруулах таны тодорхой санал ?


Дараах үндсэн өөрчлөлтийг Монгол улсын Үндсэн хууль, Сонгуулийн хуульд оруулах саналаа олон жил ярьж байгаа: 

-Монгол улсын Парламентыг Ардын Их Хурал, Улсын Бага Хурал гэсэн хоёр танхимтай болгох

-Төрийн эрх барих дээд байгууллага болох Ардын Их Хурлыг Монгол улсын сум дүүрэг нэг бүрээс сонгогдсон 400-500 гишүүнтэй, байнгын бус ажиллагаатай байхаар байгуулах. 

-Улсын Бага Хурлыг Ардын Их Хурлын хяналтын дор хууль боловсруулах, батлаж хэрэгжүүлэх үүрэгтэй бөгөөд байнгын ажиллагаатай байхаар Ардын Их Хурлаас байгуулах.

- Монгол улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч болон гишүүд, Улсын ерөнхий Прокурор ба түүний орлогчид,Үндсэн хуулийн Цэцийг Ардын Их Хурлаас сонгодог болох. 

-Монгол улсын Ерөнхийлөгчид гүйцэтгэх засаглалыг буюу Засгийн газрыг толгойлж ажиллах үүрэг хүлээлгэх.

- Сонгуулийн хуульд өөрчлөлт оруулж Ардын Их Хурлын гишүүнд сонгохоор нэр дэвшүүлэх эрхийгулс төрийн намаас гаднасум, дүүрэг дахь үйлдвэрчин, зулуучууд, эмэгтэйчүүдийн зэрэг олон нийтийн байгууллага, мэрэгжлийн холбоод нийгэмлэгүүд эдэлдэг болгох. Нийслэл, аймаг хотын иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын гишүүдэд сонгох хүний нэрийг дэвшүүлэх эрхийг мөн энэ журмаар эдлүүлэх нь зүйтэй гэж үздэг.


Монгол улсын Ерөнхийлөгчийг Засгийн газраа тэргүүлдэг болговол улс нийгмийн хөгжил, хууль журмын хэрэгжилтийн төлөө өндөр үүрэг хариуцлага хүлээж ажиллах чадвартай, зохих ёсны эрх мэдэлтэй улсын удирдагчтай болно. Монгол улсын Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх засалалаа тэргүүлж ажилладаг удирдагчтай байх нөхцөлд санхилга дэг журмыг эрхэмлэдэг болох асуудалд ахиц гарах магадлалтай. 

Улсын Ерөнхийлөгч бөгөөд засгийн газрын тэргүүнийг зөвхөн өндөр ёс суртахуунтай, соёлтой, боловсрол өндөртэй гэгээрсэн ухаалаг хүмүүс, тэд нараар бүрдсэн Ардын Их Хурал л сонгох эрхтэй байх нь чухал.Шаардлага хангах ухаалаг хүмүүсээр Ардын Их Хурлыг бүрдүүлэх асуудлыг Сум Дүүрэг бүрийн иргэд, Улс төрийн нам болон бусад Олон нийтийн байгууллага, Мэрэгжлийн холбоодоос нэрийг дэвшүүлэн сонгох замаар шийддэг байх ёстой. Иргэдийг төлөөлж чадах сонгомол хүмүүсээр дамжуулан Засгийн бүх эрхийг ард түмний мэдэлд ойртуулах, Цөөхөн хүн улс төрийн намын нэрээр Улсын Их Хурлын гишүүд, Монгол улсын Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэх монополь эрх эдэлж байгаа гажуудлыг засах ач холбогдолтой.


“ Үндэсний шуудан “ сонинд таны бичсэн “ Монгол улсын төр засаг ухаан чадвартай удирдагчтай байх арга замын тухай бодол санал” гэсэн нийтлэл гарсан. Тэр нийтлэлтэй холбогдуулж Интернетээр хүмүүс санаа бодлоо бичиж байгааг та ажигласан уу?


Анхааралтай ажиглаж байна. Миний тэр нийтлэлд төрийн тогтолцоог боловсронгуй болгох асуудлаартанд сая ярьсан санаа бодол бичигдсэнбайгаа. Сэтгэгдлээ интернетэд бичиж шуугиулж байгаа зарим хүний гаргаж байгаа зан авираас би нэг зүйлээр, тухайлбал олон түмний ухамсарыг өөрчлөх буюу дээшлүүлэх нь хэцүү буюу бараг боломжгүй зүйл, тийм учраас ухаалаг гэгээрсэн хүмүүсийг иргэдийн дундаас шалгаруулж улсын удирдагчийг сонгуулах арга ол гэж Элена Рерихийн бичиж байсан үзэл санаа зөв юм гэдгээр миний итгэлүнэмшил батжиж байгааг мэдэрч байна. 

Өөрөөр хэлбэл сум дүүрэг бүрээс иргэд нь илүү гэгээрсэн шударга гэж үзэж нэр дэвшүүлэн сонгосон гишүүдээс бүрдсэн Төрийн эрх барих дээд байгууллага Ардын Их Хурлыг бий болгож Хууль тогтоох, Төр засгийг тэргүүлэх хүмүүс, Шүүх, Прокурор,Цэцийн гишүүдийг сонгох,томилох, ажил үүргийн нь биелэлтэд хяналт тавиж байх эрх мэдлийг хадгалуулах нь зөв гэсэн санал бичсэн маань зөв байжээ гэж бодож байгаа.


Та Оюутолгой, Тавантолгойгоос өөр эдийн засагт доривтой нөлөөлөх том үйлдвэрийн төсөл яригдахгүй байна гэж ярьсан. Засгийн газар Дорноговь аймагт Газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих шийдвэр гаргаж, үйлдвэрийн шавь тавьлаа. Та хэдэн сарын өмнө уг үйлдвэрийг Дархан хотод барих саналыг төрийн өндөрлөгүүдэд бичсэн байдаг. 


Мэдээлэл илүүтэй, шийдвэр гаргах эрхтэй Засгийн газар маань шийдвэрээ гаргаад, үйлдвэр барих ажлаа эхлүүлж байхад зөв буруугийн тухай яриад байх хэрэггүй. Техник эдийн засгийн үндэслэл нь гарч үр ашигтай байх нь баталгаатай болсон учраас үйлдвэр барих ажлаа эхлүүлж байгаа биз. Үйлдвэр хугацаандаа, төлөвлөсөн эх үүсвэртээ багтаж баригдаасай, тэрбум долларын зээлээ төлж, эдийн засаг нийгэмд ач тус болж байх өндөр үр ашигтайүйлдвэр бийболоосой гэж л хүсч байна. 


Та сахилга дэг журмыг эрхэмлэхийг чухалчилж ярьдаг. Тодруулах уу? 


Бид өнгөрсөн 27 жилд ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөөг их эрхэмлэлээ. Тэгэхдээ бид ардчилалыг туйлшруулбал анархи буюу дэг журамгүй нийгэмтэй улс оронболох аюултайг, хүний эрх эрх чөлөөг туйлшруулбал бусдын эрх эрх чөлөөтэй зөрчилдөж улмаар хүмүүсийн хоорондын ариун сэтгэлийн харилцаа, эцэг эх ахан дүүс, анд нөхөдөө хүндэтгэж халамжилдаг монголчуудын зан заншилд муу нөлөө үзүүлэх аюултайг анхаарахгүй олон жил өнгөрөв. 

Монголчууд бид ийм туйлшралыг зосоохгүй бол хүчээ нэгтгэж улсаа хөгжүүлэх чадваргүй, зөвхөн хувиа бодсон эв нэгдэлгүй иргэд болох аюул нүүрлэнэ. Монголчууд сахилга, дэг журамтай, эв нэгдэлтэй байвал Монгол улсынхаа тусгаар тогтнол аюулгүй байдлыг хамгаалж,хөгжиж чадна. 

Сахилга дэг журамтай болохын тулд төр улсыг ухаалаг бодлогоор удирдаж чаддаг, хууль сахилга дэг журмыгзөрчих, ёс суртахуунгүй авирлахыг тэвчдэггүй, зохих эрх мэдэлтэй бөгөөд шийдэмгий, өндөр хариуцлагатайудирдагчтай болохзайлшгүй шаардлагатай болжээ гэж боддог. Азийн бар улс гэж нэрлэгдэх хүртэл өндөр хөгжсөн Сингапур, Малайз, Солонгос зэрэг улсын төр засгийг удирдаж амжилтад хүргэсэн ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд нар улс орны хөгжилд ардчилал, эрх чөлөө биш, сахилга дэг журам шийдвэрлэх ач холбогдолтой гэж үзэж ажилласан туршлагаас нь суралцах юмсан гэж боддог.Чингэс хаан ариун сэтгэл, сахилга, дэг журмаар л Монголыг хүчирхэг болгож хөгжүүлсэн гэж би ойлгосон.

Парламентийг хоёр танхимтай болгож, Дээд танхимаас сонгогдсон бөгөөд Гүйцэтгэх засаглал буюу Засгийн газрын үйл ажиллагааг хариуцаж ажиллах, тулгамдсан асуудлыг шуурхай шийдэж байх зохих эрх мэдэл бүхий Ерөнхийлөгчтэй болох санал маань хэрэгжвэл сахилга, дэг журамтай байхад хэрэг болно. Сахилгагүй, дэггүйн хорыг ухамсарлаагүй зарим нэг нь дарангуйлалыг хүсч байна гэж хэлэхээс зовох хэрэггүй. Ариун сэтгэл, дэг журам улс орны хөгжлийн үндэс.


Баярлалаа. 2018 – 10 – 08.





























Сум бүр мах боловсруулж, экспортлож, 

валют олдог үйлдвэртэй болох ёстой.

Ерөнхий сайд асан Д. Содномын Мах экспортлох нөхцөл бүрдүүлэх санал.


Манайхан эдийн засгаа солонгоруулна, тэр нь Уул уурхай, Хөдөө аж ахуй, Аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх асуудал гэж ярьдаг. Гэвч гурван тулгуур гэж нэрлэдэг болсон гурван салбар нэг бүрээр үр ашигтай үйлдвэрлэл хөгжүүлэхэд шийдвэрлэх ач холбогдолтой тодорхой төсөл, арга хэмжээг сонгон боловсруулж хэрэгжүүлэх ажил нь хоцрогдож байна. Энэ удаа би мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үр ашигтай үйлдвэрлэл хөгжүүлэхэд зайлшгүй шаардлагатай төсөл арга хэмжээний чухал хэсэг, мах боловсруулж экспортлох үйлдвэрүүдийг сумдад бий болгох санал мөрөөдлөө бичиж эрх мэдэлтэй нөхөд, эрдэмтэд, мэрэгжилтнүүд, идэвхит иргэд бизнесменүүдэд сонордуулая гэж бодлоо.


Монголын малын тоо, түүний өсөлтийн шалтгаан:

Монгол улс 1990 онд 25 сая малтай байсан бол 2017 онд 66 сая малтай боллоо. Жилд бойжуулж байсан төл 1990 оны үед 9,5 сая байсан бол 2017 онд 22 сая болжээ. Өнгөрсөн 27 жилд малын тоо 2,6 дахин өсч бэлчээрийн даацаас хэтэрсэн гол шалтгаан бол мал махыг экспортод борлуулж чадахгүй байгаа явдал. Экспортод 1990 оны үед 70 орчим мянган тонн мах, 30 орчим мянган тонн амьдын жинтэй мал \ амьдаар нь тууж экспортолж байсан\, 60 орчим мянган толгой адуу гаргаж байлаа. Гэтэл сүүлийн хорь гаруй жилд экспортод мах борлуулж чадсан хамгийн их хэмжээ \ 2017 оны \ 29 мянган тонн. Мах экспортлож чадахгүй байгаа гол шалтгаан бол мал нядлах, мах боловсруулах үйлдвэр байгуулахад анхаарахгүй байгаа дутагдал.


Малын тооны өсөлтийг хязгаарлах, мах үйлдвэрлэлийг эмэгдүүлэхийн тулд шийдэх шаардлагатай гол асуудал:

Малын тоо 66 сая толгой болтол буюу бэлчээрийн даацаас хэтэрсэн хэмжээнд хүртэл нэмэгдсэнийг бэлчээрийн мал аж ахуйг уламжлан үр ашигтай хөгжүүлэх ухаалаг бодлого хэрэгжүүлэхгүй байгаа гажуудал гэмээр байдаг. Дотоод хэрэгцээнээс илүү байгаа мах махан бүтээгдэхүүнийг гадаад зах зээлд борлуулах бололцоог ашиглаж чаддаггүй, бэлчээрийн даацаас хэтэрсэн олон тооны малаа үндэсний үйлдвэрлэл өссөн гэх тооцоонд оруулж мэдээлж байгааг арчаа муутай байдал гэж үзэхээс өөр аргагүй.

Бэлчээр хомсдож байгааг малчид мэдэрч цөөн тооны чанартай малтай байх санал санаачлага гаргаж, хэрэгцээнээс илүү малаа борлуулах зах зээлийг эрж байна. Малын тоог нэмэхгүй, зарим хэмжээгээр багасгаж, бэлчээрийг сэргээх сайжруулахыг анхаарахгүй удвал уламжлалт, бэлчээрийн сайн чанарын махтай мал аж ахуй маань доройтох аюултай.

Малын тооны өсөлтийг хязгаарлах, махны үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэн экспортод гаргаж валютын орлого нөөцийг нэмэгдүүлэх боломж байна. Энэ боломжоо ашиглахын тулд жилд бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх малыг тэр жилд нь борлуулдаг байх, борлуулахмалыг үйлдвэрийн нөхцөлд нядалж махыг нь боловсруулдаг болох зайлшгүй шаардлагатай. Энэасуудлыг богино хугацаанд шийдэх хэрэгтэй, 


Махны нөөц:

Жилд бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх, зарлагадах шаардлагатай 20 сая малын махны нөөц \ хонин толгойд шилжүүлж махны гарцыг 20 кг.-аар тооцвол \ багаар тооцвол 400 мянган тонн байна. 


Махны дотоод хэрэглээ:

Манай иргэд хүнсэндээ жилд ойролцоогоор 200 мянган тонн буюу 10 орчим сая малын мах хэрэглэдэг. Өлгийтэй хүүхдүүдээ оруулсан нийт хүн амдаа хувааж үзхэд нэг хүн жилд 70 орчим хил малын мах хэрэглэж байна. Цаашид малын махны хэрэгцээ хүний өсөлтийг дагаж өсөх боловч нэг хүнд оногдох хэрэглээ өсөхгүй, зарим хэмжээгээр багасч, гахай тахианы мах, төмс хүнсний ногоо, сүү, сүүн бүтээгдэхүн , жимсний зүйлийн хэрэглээнэмэгдэнэ.


Экспортод гаргах махны нөөц, валютын орлого нэмэгдэх боломж.


Борлуулах шаардлагатай 20 сая малын 400 мянган тонн махнаас дотоод хэрэгцээний махыг хасаад үлдэх 10 сая малын 200 мянган тонн махыг экспортод гаргах бодит боломж, зайлшгүй шаардлага байгаа. Хөрш хоёр улсын зах зээлд борлогдоно. Ийм хэмжээний махыг экспортод гаргаснаар валютын орлого багаар бодход хагас тэрбум ам доллараар нэмэгдэнэ. 

Манай урд хөршид бэлчээрийн малын махны эрэлт, хэрэглээ эрс нэмэгдсэн байна. Хөх Хотод бэлчээрийн малын мах нэг хил нь 100 юань буюу 16 орчим доллараар борлогдож байгаа мэдээ бий. Хил махыг 16 биш 10 доллараар үнэлээд 200 мянган тонн махыг борлуулж 2 тэрбум долларын орлого олж болох биш үү? гэж бодогддог.


Мах экспортод гаргахын тулд шийдэх ёстой гол асуудал:


Социализмын үед Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хотод томхон хүч чадлын мах комбинат байгуулж, үйлдвэрийн аргаар нядалсан малын махыг ЗХУ болон социалист улсуудад борлуулдаг байлаа. Тэр үед ЗХУ манай улсаас малыг амьдаар нь авах сонирхолтой байсан учраас Монголд махкомбинат барихыг дэмждэггүй байсан. Тийм учраас Улаанбаатарын махкомбинатыг Ардчилсан Герман, Дарханыхыг Унгарын, ЧойблсангийнхыгБолгарын тусламжаар байгуулж, зүүн болон төвийн аймгуудын малыг эдгээр махкомбинатад нядлан махыг нь экспортод гаргах, арьс ширийг нь дотооддоо боловсруулж экспортод гаргах боломжтой болсон. Тэр боломжоо ашиглаж байсан. Харин баруун аймгуудын малыг махкомбинатгүй учраас амьдаар нь ЗХУ-д борлуулдаг байж билээ.

Одоогийн нөхцөлд экспортод махыг нь гаргах шаардлагатай 10 сая малыг Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хот дахь махкомбинатуудад авчирч нядлах бололцоо байхгүй болсон. Хүч чадлын хувьд бололцоогүй. Хамгийн гол шийдэх боломжгүй зүйл бол малын тууврын асуудал. Социализмын үед малыг 5 дугаар сард Хөдөө аж ахуйн нэгдэл, Сангийн аж ахуй, Иргэдээс худалдан авч бэлтгэдэг, бэлтгэсэн малыг аажим тууварлаад бэлчээрээр \ дундачаар 20 хувийн \ тарга авхуулж, 7-12 дугаар сард том махкомбинатуудад хүргэж тушаадаг тууварчид ажилладаг байсан бол одоо байхгүй, байх аргагүй болсон. 

Дээрх шалтгаанаар одоогийн нөхцөлд малчдаас өөрийн нь хэрэгцээнээс илүү гарсан малыгорон нутагтнь худалдан авч, орон нутагт нь нядалж махыг нь боловсруулдаг үйлдвэрүүдтэй болгох зайлшгүй шаардлагатай болсон. Зөвхөн энэ нөхцөлд махыг экспортод гаргаж байх,малын мах, арьс ширний нөөцийг бүрэн, үр ашигтай ашиглах, нөхцөл бүрдэнэ. 


Сум бүр мах боловсруулж экспортлох үйлдвэртэй болох ёстой.

Мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг 2 үе шатаар байгуулах. Эхний үед бүх аймгийн төвд болон гурван сум бүрийн дунд нэг, Хоёр дугаар үед сум нэг бүрт байгуулах бодлогыг ойрын арав хүртэл жилд багтаан хэрэгжүүлэх хэрэгтэй юм. 

Анхаарах асуудал:

Сумын мах бололвсруулах үйлдвэр нэг бүр мал нядлах, махыг ангилан боловсруулах, ангилсан махыг сэврээх хөлдөөх болон хөлдөөж хадгалах, арьс ширийг давслан хадгалах зэрэг цех тасаг агуулахтай байх,

Үйлдвэрт суурьлуулах тоног төхөөрөмж, ашиглах технологийг зөв сонгох,

Маш чухал асуудал бол үйлдвэр нэг бүрт лаборатори ажиллуулах. Нядалсан мал нэг бүрийн дотор эрхтэнийг авч шинжилгээ хийгээд ямар нэг өвчин нян илэрсэн малын махыг актлаж устгадаг, эрүүл малын махыг лабораторийн шинжилгээгээрбаталгаажуулдаг байвал мах экспортод саадгүй борлогдоно.

Нэгж үйлдвэрийн хүчин чадал ямар байвал зохистойг тооцох хэрэгтэй. Ойрын 4 хүртэл жилийн хугацаанд сум дундын 100 мах болвсруулах үйлдвэр барьж 10 сая малыг үйлдвэрийн нөхцөлд нядалж, боловсруулсан махыг нь экспортод гаргах, мал худалдан авч нядлах хугацааг 5 сар байхаар тооцвол нэг үйлдвэрийг хоногт \ хонин тодгойд шилжүүлснээр \ 700 – 1000 толгой мал нядалж боловсруулах хүч чадалтай байхаар тооцож болмоор байдаг.

Дотоод хэрэгцээний махны 50 орчим хувь мах боловсруулах үйлдвэрүүдээс төвлөрсөн хот сууринд борлуулагдах учраас сумдын мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд 15 орчим сая мал нийлүүлэгдэнэ гэж үзэж нэгж үйлдвэрийн хүч чадал, үр ашгийн тооцоогтодотгож болно.

Сумдад мах боловсруулах үйлдвэр байгуулахын ач холбогдол:

-Гадаад зах зээлд чанар, эрүүл ахуйн хэрэгцээ хангасан мах борлуулдаг болно, -Монгол улсын гадаад худалдааны ашиг, валютын нөөцийг нэмэгдүүлнэ.

-Малчдын орлого нэмэгдэнэ,

-Орон нутагт ажлын байр, тогтмол орлоготой иргэд нэмэгдэнэ,

-Мал борлуулах зах зээл бий болсноор мал аж ахуй эрхлэгчид нэмэгдэнэ,

-Малын дотор эрхтэнийг боловсруулж эргэлтэнд оруулснаар орлого ашиг өснө,

- Гэмтэлгүй, давсалж чанарыг нь хадгалсан арьс ширний нөөцтэй болно.

-Малын зүй бус хорогдлыг багасгана.

-Малын тоог зохистой хэмжээнд байлгаж, малын бэлчээр талхлагдахаас хамгаалах нөхцөл сайжрана.

- мах боловсруулах үйлдвэрийг малчид хувьчилж авах боломжтой болно. 

Суманд байх мах боловсруулах үйлдвэрүүдийн зохих стандартаар боловсруулсан махыг улсын нэгдсэн бодлого зохицуулалтаар экспортод гаргаж байх эрхийг аймгуудын удирдлагад өгөх хэрэгтэй. Аймаг, сумын мах боловсруулах үйлдвэрүүд хөрш хоёр улсын хил залгаа аймаг, мужтай шууд харилцаж, чанарын шаардлага хангасан мах, махан бүтээгдэхүүнээ үнэ хүргэж борлуулах эрхтэйбайхнь зүйтэй. Энэ асуудлыг шийдэж өгвөл сум аймаг бүр мал аж ахуйгаа өндөр үр ашигтай хөгжүүлж орлого ашгаа нэмэгдүүлж байх боломжоо ашиглана.


Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хотын том махкомбинатууд болон аймгийн төвийн мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг махыг гүнзгий боловсруулах чиглэлээр ажиллуулах.

Эдгээр үйлдвэрүүд Лаазалсан мах, Элэгний нухаш, Хиам, Сосиски, Нийтийн хоолны газрынхэрэгцээт ангилсан, хагас боловсруулсан мах, махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж дотоод гадаад зах зээлд нийлүүлдэг байвал зохистой болно.


Сумдын мах боловсруулах үйлдвэрийг жижиг дунд үйлдвэрт хамааруулж хөнгөлөлттэй зээлээр дэмжих:

Мах боловсруулах үйлдвэрт малчдаас мал худалдаж аваад нядалж боловсруулаад борлуулах хүтэлх хугацаанд эргэлтийн хөрөнгө шаардагдана. Тийм учраас сумдын мах боловсруулах үйлдвэрт \ 10 хүртэл сарын \ урт хугацаатай, харьцангуй бага хүүтэй зээл олгож байх боломжийг олохшаардлага гарна.

2018 – 10 - 28.
































Усны бөөний үнэ:18 литр=6000

0,5 литр=600.

Жижиглэн үнэ18 литр=7000

0,5литр=700


Ус цэвэршүүлэх үйлдвэрийн хүчин чадал, 

үр ашгийн баримжаа тооцоо.

2018-10-05.

1.Хагас литрийн усны бөөний үнэ 600 төгрөг. \ Жижиглэн 700 \

  • Өдрийн үйлдвэрлэл 4000 лонх. Сарын үйлдвэрлэл 40 000 лонх. Жилийнх 480 000 лонх.
  • Борлуулалтын орлого: . Жилийнх 288 сая.
  • Өртөг: жилийнх 144 сая. Үүнээс Нэг лонхны савны өртөг 200 төгрөг. Савны жилийн өртөг 480 000 х 200 = 96 сая.


  • Жилийн ашиг 144 сая.


2.Том саваар үйлдвэрлэсэн усны бөөний үнэ 6000 төгрөг:

-Өдрийн үйлдвэрлэл: - 18 литрийн= 100 лонх. Сарын үйлдвэрлэл 1000 лонх. Жилийнх 12 000 лонх. 

- Жилийн борлуулалтын орлого6 000 000 х 12 =72 сая төгрөг.


3.Хоногт 2 цаг ажллаж 4 тонн ус цэвэршүүлж, хагас литрийг 600 төгрөг, 18 литрийг 6000 төгрөгөөр борлуулах нөхцөлд:

  • Жилийн борлуулалтын орлого 72 нэмэх 288 = 360 сая.
  • Жилийн өртөг180 сая. Үүнээс савны өртөг 96 сая. Цалин 48 сая. Цахилгаан ба бусад зардал 36 сая.
  • Жилийн ашиг \ 144 нэмэх 79 = \ 180 сая.

4.Окупаемость: 300 : 180 = 1,7 жил.

...........................................................................................

Жижиг усыг 50 хувь багасгасан нөхцөлд :

-орлого 216 сая. Өртөг 164 сая. Ашиг 52 сая. Окуп. 6 жил.


Ус цэвэршүүлэх үйлдвэрт .... Булгантамирыгажиллуулах нөхцөлийг тохиролцсон гэрээ.


А. Гэрээ байгулагч талууд:

-Нэг талаас Улаанбаатар хот, Баянзүрх дүүргийн 3-р хорооны иргэн Содномын Надя. “А тал.” \ Регистрийн дугаар ...............Хаяг...............\


- Нөгөө талаас Улаанбаатар хот, ........................дүүргийн ... –р хорооны иргэн...................... Булгантамир. “Б тал.” \ Регистрийн дугаар ......... Хаяг \


Б. Гэрээний зорилго:

1.Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг Ар жанчивланд барьсан байранд Ус цэвэршүүлэх үйлдвэрийг тасралтгүй үр ашигтай ажиллуулахад гэрээлэгч талуудын хариуцах ажил, хүлээх хариуцлага, хөдөлмөрийн хөлс урамшуулалыг тодорхойлох. 


2. Ус цэвэршүүлэх үйлдвэрт шаардагдах тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгсэл, савлаганы материал, тээврийн хэрэгсэл, цахилгаан хангамж болон эрх зүйн баримт зэрэг асуудлыг “А тал “ хариуцах.


3. Ус цэвэршүүлэх үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг угсрах, ашиглалтад хүлээлгэн өгөхөөр Шанхай хотоос ирэх инженертэй хамт ажиллаж, үйлдвэрийг угсарч хүлээн авах, зохих журмын дагуу ажиллуулж, гарах бүтээгдэхүүнийг борлуулах замаар үйлдвэрийг зогсолтгүй үр ашигтай ажиллуулах ажлыг “Б тал” хариуцах.


В. Ус цэввэршүүлэх үйлдвэрийг “ Б тал “ дараах журмаар ажиллуулна:


  1. Үйлдвэрийг өдөрт 2 цаг хүртэл хугацаанд ажиллуулж 3-4 тонн ус цэвэршүүлж савлан борлуулахад бэлтгэнэ.

2.Тухайн өдөрт цэвэршүүлж багласан усыг тэр өдөрт ньболон дараагийн хоёр өдөр борлуулна.

3.Дараагийн хоёр өдөр өнжөөд 3 дахь өдөр нь дээрх хэмжээгээр ус цэвэршүүлж савлана. Өөрөөр хэлбэл сарын 10 өдөрт нь ус цэвэршүүлэх үйлдвэрлэлийг ажиллуулах бөгөөд 20 өдөртнь усыг борлуулах, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжид үзлэг үйлчилгээ хийх, орон байрны дулаан, худгийнсаадгүй ажиллагааг хангах ажлыг гүйцэтгэнэ.

4.Долоо хоногт хоёр өдөр буюу сард 8 өдөр амрах бөгөөд ямар өдөр амрахыг усны борлуулалтын байдлыг харгалзан өөрөө шийдэж байна.

5.Том буюу 18 литрийн савлагаатай усыг 6300 төгрөгөөр, хагас литрийн савтай усыг 630 төгрөгөөр борлуулна. Бөөнөөр худалдах үнийн энэ доод хэмжээг талууд тохиролцож өөрчилж болно.

6.Том савлагаатай усыг айл болон албан байгууллагад захиалга авч, тохирсон өдрүүдэд хүргэж өгөх замаар борлуулна.Харин хагас литрийн усыг бөөний худалдааны дэлгүүр, агаарын тээврийн компани, ресторан нийтийн хоолны газарт гэрээгээр нийлүүлэх замаар борлуулна.

7. “ Б “ тал ажилдаа ирэх, буцах унаанд өөрсдийн машиныг, ус борлуулахад шаардагдах унаанд “А” талын унааг ашиглана. “ Б ” талын машинын ажилдаа ирэх буцхад зарцуулсан шатахууны үнийг “ А “ тал гүйцэтгэлээр нь өгнө. 

8. Борлуулсан том савтай ус нэг бүрийн борлуулсан үнийн орлогоос 300 төгрөг, хагас литрийн савтай ус нэг бүрийн борлуулсан үнийн орлогоос 30 төгрөгийг тусгай санд нөөцөлж ус борлуулалтад оролцсон хүмүүст олгох урамшуулалд ашиглана. Уг сангийн мөнгөнөөс “ Б “талын ус борлуулалтад гаргасан амжилтад нэмэгдэл урамшуулалт олгож болно.

\ Сард 1100 том сав ус, 40 000 жижиг сав ус борлуулна гэж үзвэл сарын дүнгээр \1100 х 300 = 330000, 40000х30=1200000\ 1 530 000 төгрөгийн сан бүрдэнэ. \ 

Усны борлуулалтаар өгөх урамшуулал нь усны борлуулалтын хэмжээнээс шууд хамаарна. Сард борлуулах том ус 1100 лонх, жижиг ус 20000 лонх байх нь үйлдвэрлэл борлуулалтын хамгийн бага байх хэмжээ юм. 

9.Усны том савыг анх удаа нэг бүрийг 15 мянган төгрөгөөр борлуулж цаашид савны үнэгүйгээр үйлчилж байна.

10.“Б тал “ Ус цэвэршүүлэх үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, барилга байшин, ажлын багаж, эд хогшлыг ариг гамтай хэрэглэх, эвдрэх гэмтэх,хулгайлагдах үрэгдэхээс хамгаалж байх үүрэг хүлээх бөгөөд энэ үүргээ хангалттай хэрэгжүүлээгүй шалтгаанаар эвдэрч үрэгдсэн эд хогшлын хохирлыг хариуцах болно.


Г. С. Надябуюу “А тал”-ын хариуцах ажил:


1. Ус цэвэршүүлэх үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг иж бүрдлээр, мөн үйлдвэрт шаардлагатай сэлбэг, материал, ус савлах савыг, мөн ажлын багажийг шаардлагатай хэмжээгээр зохих хугацаанд хангаж байна.

2. “Б тал”-д сард 1,5 сая төгрөгийнцалинг түүний хүсэлтийн дагуу сард нэг удаа, эсвэл хоёр хуваан олгож байна. 

3. “ Б “ тал гэрээний “В “ –д заасан үйлдвэр ажиллуулах журмыг зөрчсөн буюу ажил тасалсан бол ажил тасалсан цагаар, мөн зохих үүргээ биелүүлээгүйгээс учирсан хохирлоор тооцож олгох цалинг бууруулж байх эрхтэй байна. 

4. Цэвэр ус борлуулсан ажлын хөлсболон унааны зардалд зориулан нөөцлөх санг борлуулсан том савтай усны лонх бүрд 300 төгрөг, хагас литрийн савтай усны лонх бүрд 30 төгрөгөөр бүрдүүлжбайна. Энэ нөөцлөх санг сар бүрийн эцэст жихэнэ борлуулсан усны хэмжээг харгалзан бүрдүүлж байна.

5. Цэвэршүүлсэн усыг тогтмол лаборатид өгч шинжлүүлэн стандартын шаардлагад тохирсон гэрчилгээ гаргуулж байна. Мөн цэвэршүүлсэн усны чанарын сурталчилгааг хийлгэнэ.

6. Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааг тасралтгүй явуулж байх шаардлагын дагуу “Б тал”-ыг ажиллагчдыг үйлдвэрийн байранд болон тусдаа баригдсан байранд хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр амьдарч ажиллахыг зөвшөөрнө. 


Д.Талууд хамтран шийдэх,хэрэгжүүлэх асуудлууд:


1. Энэхүү гэрээ нь Монгол улсын “ Жижиг, дунд үйлдвэрийн тухай “ хуулийн 5 дугаар зүйлийн дагуу Ус цэвэршүүлэх үйлдвэр байгуулж ажиллуулах зөвшөөрөл бүхий “ Жижиг, дунд үйлдвэрлэгч иргэн” - Надя буюу “А тал” болонТус үйлдвэрт гэрээгээр ажиллах ... Булгантамир буюу “ Б тал “ ын хооронд байгуулж байгаа иргэн хоорондын гэрээболно.

2. Ирээдүйд “ А тал “ Ус цэвэршүүлэх иргэний үйлдвэрээ өргөтгөж Хязгаарлагдмал Хариуцлагатай компани болгож өөрчилсөн тохиолдолд“ А тал “ ба “Б тал”-ын хооронд байгуулсан энэхүү иргэн хоорондын гэрээний нөхцөлүүдийг хоёр талын тохиролцооны үндсэн дээр баталгаажуулах буюу шинэчилж тогтооно.

3. Энэ гэрээний дагуу“А тал” –аас олгож байх цалинтайхолбогдох татвар, нийгмийн даатгалын шимтгэлийн асуудлыг “Б тал”, түүний туслах ажилтан нар өөрсдөө хариуцан шийдвэрлэж байна.

4. Булгантамир буюу “ Б тал “ гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэхэдтуслах ажилтан нэг хүнийг Булгантамир өөрөө сонгон ажиллуулж болох бөгөөд түүнд өгөх цалинг эхний ээлжинд сарын 600 мянган төгрөгөөр тогтооно. Цаашид цалинг өөрчлөх асуудлыг бүтээгдэхүүний борлуулалт, уг хүний ажлын чанарыг харгалзан шийднэ.

4.”Б тал”, түүний туслах ажилтан ажилдаа ирэх явах, ус борлуулах ажилд өөрийн унааг хэрэглэх бөгөөд түүний шатахууны зардлыг ус борлуулалтын орлогоос олгоно.

Харин “А тал” үйлчилгээний зориулалттай авто машин гаргаж “ Б ” талын ажиллагсадыг ажилдаа ирэх очиход хэрэглүүлэх, борлуулах усыг зөөхөд ашиглуулбал жолоог “ Б “ талынхан өөрсдөө барина. Харин машинын шатахуун ба үйлчилгээний зардлыг ус борлуулсны сангийн орлогоос тооцож байна.



Гэрээ байгуулсан“А тал” –ынС. Надя ..............................

“Б тал” – ын... Булгантамир..................


Улаанбаатар хот.2018 оны 10 дугаар сарын... ний өдөр. 

















Хамтарч ажиллах гэрээ.


Гэрээ байгуулагч талууд:

Нэг талаас: С . Надя.

Нөгөө талаас: С. Толя.


Гэрээний зорилго:

Ар Жанчивлан дахь Ус цэвэршүүлэх үйлдвэрийг тасралтгүй, үр ашигтай ажиллуулахадхамт ажиллах.


Талуудын үүрэг:


С. Надя: 

-Үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалт, эргэлтийн хөрөнгийг санхүүжүүлэх,

-Үйлдвэрийн эдийн засгийн үр ашгийн тооцоог боловсруулж санал авч шийдвэр гаргах,

-Ашиглалтынүеийн орлого зарлагыг бүртгэх, баримтуудыг бүрдүүлэх, сар бүрийн эцэст нягтлан бодохын тайланг гаргуулах,

-Ажилд авах хүний болон цалин урамшуулалын асуудлыг санал авч шийдэх,


С. Толя: 

-Үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг угсрахад оролцож, ашиглалтад хүлээн авч, ажиллуулах журам технологийг эзэмших,

-Үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжид хийх үйлчилгээ, тасралтгүй ажиллагаа, усны борлуулалтын ажилд хяналт тавиж, холбогдох гэрээний ашигтай нөхцөлийг тохирох ажлыг зохион байгуулна.

-Булгантамир болон түүнтэй хамт ажиллах хүмүүсийн ажилыг хянаж, ямар нэг зөрчил гаргах, ашиглах завшихаас сэргийлж байна.

- Усны борлуулалтын орлогыг цагт нь бүрэн хэмжээгээр авч зохих дансанд оруулж байх.

- Үйлдвэрлэл, борлуулалтын үйл ажиллагаатай холбогдож гарсан мөнгөн хөрөнгийн орлого зарлагын баримт бичгүүдийг иж бүрдүүлж, нягтлан бодох бүртгэлийн тайлан тэнцвэрийг гаргах нөхцөлийг бүрдүүлж байна. 












Монгол Японы найрамдлын хөдөлгөөн ба МЯХДН.

Монгол Япон хоёр улсын хооронд харилцан итгэлцэлийг бэхжүүлж, найрамдалт харилцаа, бүх талын харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг хөгжүүлж байх хүсэл эрмэлзэлтэй монгол болон япон иргэдийн санаачлагын олон нийтийн байгууллага- нийгэмлэгүүдийг төлөөлөн тус чуулга уулзалтад хүрэлцэн ирсэн та нөхдөд, үүний дотор цаг бололцоо гарган хүрэлцэн ирсэн Япон зочдод чин сэтгэлийн талархал илэрхийлж, сайн сайхан бүхнийг ерөөе.

Найрамдлын нийгэмлэгүүдийн хоёр дахь удаагийн чуулга уулзалт болж байна. Өндөр дов хэмээх газар 1999 онд зохион байгуулсан анхны чуулгад Японы 11, Монголын 15 нийгэмлэгийн төлөөлөл оролцож, хоёр улс, ард түмний найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх асуудлаар санал солилцож, Монгол улсын Ерөнхийлөгөчөөс илгээлт ирүүлж байсан. 

Манай “ түншийн холбоо “ нийгэмлэг 1994 онд байгуулагдсанаас хойш Монгол Японы харилцааг дэмжих идэвхтэй үйл ажиллагаа өрнүүлж байна. Цөөн зүйл дурьдая:

-Нийгэмлэгийн нишүүн Ч.Лувсан-очирын “ Япон олзлогдогчдын тухай “ товимол 1995,1997 онд Монгол япон хэл дээр, Т. Намжимын “ Япон орныг тоймлон харвал”, “ Монгол Японы харилцаа эрт, эдүгээ, “Монгол Японы түгшийн харилцааэхлэл, гүнзгийлэл” номууд 2001, 2011, 2014 онд, С. Дэмбэрэлийн “Японтой холбогдсон миний хувь заяа” ном 2016 онд хэвлэгдсэн. Миний бичиж хэвлүүлсэн “ Амьпрал, бодол”, “ Бодол эрэгцүүлэл” номуудад Монгол Японы харилцааны талаар хөндөж бичсэн зүйлүүд бий. Нийгэмлэг “Бидний хамтын ажиллагаа” гэрэл зургийн цоморлогийг Монгол Япон хэлний тайлбартай хэвлэсэн. Манай нийгэмлэгийн тэргүүлэгчид хоёр орны харилцааны сэдвээр бичсэн нийт 58 өгүүлэлийг Монголын сонинуудад нийтлүүлжээ. Нөхөр Дэмбэрэлийнзохиож хэвлүүлсэнЯпон хэлний сурах бичиг, толь бичиг япон хэл суралцагчдад өндөр үнэлэгддэг юм. Япон хэлний дамжааг 1994-1996 онд нээж нийт 70 орчим хүнд япон хэлний анхан шатны мэдлэг олгосон.

-Киногоор хийх сурталчилгаанд анхаарч байна. Японы нэрт зохиолч” Заикугийн тухай”, “ Улаанбаатарт тавтай монилно уу”, “Энэ бол таны хөтөч” зэрэг баримтат киног япон англи хэл дээр, “ Хувь заяаны эрхээр” , “ Хөх тэнгэр,мандах наран” нэртэй баримтат- уран сайхны кино бүтээж телевизээр нэвтрүүлж байв. Японы ЭН ЭЧ Кей телевиз, Тояма мужийн телевизээс Хувилай хааны тухай болон Иояма- Монголын харилцааны тухай кино хийхэд нь дэмжлэг үзүүлж байлаа.

- Манай нийгэмлэг 2001 онд Ерөнхий сайд асан К. Обучигийн гэр бүлийг Монголд урьж албаны хүмүүстэй уулзуулсан нь хоёр орны улс төрийн яриа хэлэлцээний хөгжилд зохих үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Мөн “ Ошин “ киноны гол дүрд тоглосон Ё. Кобаяши, Мисс Жапан С. Коянаги, Дуучин А. Яширо нарыг урьж айлчлуулсан явдал соёл урлагийн ажилтнуудын харилцааны хөгжилд тус болсон.

- Нийгэмлэгийн тэргүүлэгчид Монголын Их Дээд сургуулиудад Монгол Япон улсын харилцааны талаар 20 орчим лекц яриа хийснээс гадна Япон Монголын нийгэмлэгийн урилгаар, үүний дотор Эрхэм нөхөр Янагисавагийн урилгаар Япон улсад 6 удаа очиж Монгол улсын тухай болон хоёр улсын харилцааны асуудлаар лекц уншсан. Намайг Япон улсад очих болгонд Японы нийгэмлэгүүдийн удирдлага, ГХЯ-ны удирдах нөхөд, Парламентийн гишүүд, Японы Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан нөхөд цаг гаргаж уулзан, элэгсэг дотно яриа өрнүүлж байдагт би маш их талархдаг.

-Монгол улсын хэд хэдэн Их дээд, Бүрэн дунд сургуулийг Япон улсын зарим сургуультай холбоо тогтоож, Аймаг хотуудын бага дунд сургуулиудын сурагчдын дунд Япон орон, Япон дуу, Япон хэл хэн сайн мэдэх уралдаан зохион байгуулж байгаа явдал хүүхэд залуучуудын япон орны тухай мэдлэгийг нэмэгдүүлэх, улмаар ирээдүйд хоёр орны хоорондын найрсаг харилцааны төлөө сэтгэлтэй хүмүүсийг эгнээг нэмэгдүүлэх чухал ач холбогдолтой ажил болж байгаа.

- Манай нийгэмлэг Япон улсаас тус улсад суугаа элчин сайдын яамтай нягт харилцаатай ажилладаг, монгол зан заншалтай танилцуулах, эзэн хааны төрсөн өдөр болон бусад тэмдэглэлт үйл явдлыг тэмдэглэхэд идэвхтэй оролцохыг хичээдэг юм. 2004, 2011, 2016 онд Японд газар хөдлөлтөд нэрвэгдсэн хүмүүст тус болох бага боловч хандав цуглуулах хөдөлгөөнийг өрнүүлж цугласан хандавыг Японы элчин сайдын яаманд хүлээлгэн өгч байлаа. Бид 1990 оноос хойш бүх хугацаанд Монгол улсад сууж ажилласан Япон улсын бүх элчин сайд нартай дотно харилцаатай байсандаа бахархаж байдаг.

-Монгол Япон хоёр улс, хоёр орны ард олны хооронд харилцан итгэлцэл жилээс жилд батжиж, бүх талын харилцаа хамтын ажиллагаа өргөжиж байна. Өнгөрсөн хугацаанд хоёр улсын хооронд хамтын ажиллагааг улам төгөлдөржүүлэх чиглэлээр зохиогдсон ажлууд дотроос хамгийн чухалзүйл нь чөлөөт худалдааны хэлэлцээр гэж би боддог. Энэ хэлэлцээрийн үр өгөөжийг дээд зэргээр ашиглах нь эдийн засгийн харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд шийдвэрлэх ач холбогдолтой гэж үздэг. Энэ чиглэлээр идэвх гаргаж ажиллахыг манай нийгэмлэг анхаарах болно.

Чуулгын ажилд амжилт хүсье. Анхаарал тавьсанд баярлалаа. 

“Түншийн холбоо” нийгэмлэгийн хүндэт Ерөнхийлөгч, 

Монгол улсын Ерөнхий сайд асанД. Содном.2018 – 09 – 10.




Мал АЖ АХУЙН бүтээгдэхүүний экспортыг нэмэгдүүлэх арга замууд. 

Төсөл боловсруулсан зорилго.

Монголын ард түмэн гайхалтай сайхан байгаль орчинОО онгон төрхөөр нь хадгалсан. Өвөг дээдсүүд маань Хойд зүгтээ ой тайга, нуур цөөрөм, Өмнө зүгтээ хамгийн романтик аялалыг хийж болох говийн бүс нутаг, Баруун зүгтнь уулс сүндэрлэсэн алтайн бүс нутаг, дэлхийн өвд бүртгэгдсэн нуурууд, Зүүн зүгтээ Чингэс хааны төрсөн нутаг Онон голын эх, цаашлаад алдарт Халхын гол хүртэл үргэлжлэх зах хязгаар нь үл харагдах тал нутгийг бидэнд өвлүүлжээ. Монголчууд өргөн дэлгэр газар нутагтаа байгальтай зохицон амьдарч, мал аж ахуй эрхлэх арга ухаан, нүүдлийнсоёл иргэншлийг уламжлан хадгалж байсны ачаар үзэсгэлэнт байгалаа унаган төрхөөр нь авч үлдсэнюм. Байгаль орчноо хамгаалахад шашин шүтлэгээ ч чадварлаг ашиглаж байсан. 

Уул уурхай, Хөдөө аж ахуй, Аялал жуулчлалын салбараар солонгорсон эдийн засагтай болох, тэгэхдээ экспортын эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх зорилгоор боловсруулах үйлдвэрийг хөгжүүлэх, үүний дотор малын гаралтай түүхий эдийг бүрэн боловсруулж өрсөлдөж чадах бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болох явдал Монгол улсын эдийн засгийн хөгжлийн бодлогын гол зангилаа асуудлын нэг юм . 

Монгол улсын бэлчээрийн мал Цэвэр агаарт үргэлж хөдөлгөөнтэй бэлчээрлэж, Байгалд зэрлэг ургаж байгаа эмчилгээний гэж болох өвс ургамалаас өөрт таалагдсаныг шилж сонгон идээшилж, Цэвэр цэнгэг ус ууж амьдардаг учраасмах нь амт чанарын хувьд онцгой сайн байдаг. Монголын бэлчээрийн малын махыг олж хэрэглэхийг гадаадын иргэд сонирдог болсон байна. “ Жаргалтай малын мах олж хэрэглэх юмсан” гэж Монгол улсад ирж үзсэн гадаад улсын иргэд ярьдаг болжээ. 

Манай улсын ямааны ноолуур, тэмээний ноос, сарлагийн хөөвөрийг боловсруулж хийсэн бүтээгдэхүүн эрэлт ихтэй байна. Малын арьс ширийг боловсруулж хийдэг эрэлт ихтэй бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд шаардагддаг түүхий эдийн арвин нөөц Монголд байна. 

Бэлчээрийн мал аж ахуйгаа хөгжүүлэх, мах, арьс шир, ноос ноолуурыг боловсруулах шилдэг технологийг эзэмшин дэлхийн зах зээлд өрсөлдөх чанартай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болох зорилгоор ойрын арван жилд хэрэгжүүлэх боломжтой гол арга хэмжээг энэхүү төсөлд тусгасан болно. 

Төсөлд дурьдсан арга хэмжээнүүд амжилттай хэрэгжсэнээр Монгол улсын гадаад худалдаа болон улсын төсвийн тэнцвэр эрс сайжрана, санхүү валютын нөөц нэмэгдэнэ, олон тооны ажлын байр бий болно, иргэдийн орлого нэмэгдэнэ.

Монголын малчид.

Бэлчээрийн мал аж ахуй эрхэлж байгаа монголын малчин иргэд бол хүн, байгаль, мал амьтны холбоо, нүүдлийн өв соёлыг орчин үед уламжлан хадгалж яваа, түүгээрээ хүнтөрөлхтөнд үнэлэгдэх гавьяат хүмүүс юм.Бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэнэ гэдэг байгаль орчин, цаг агаар, мал амьтны зан авир, амьдардаг хэв заншлыг нь мэдэж зохицуулан амьдарч чадах шинжлэх ухаан. Байгаль орчин, цаг агаар, мал амьтантай холбогдсон гайхамшигт монгол хэлээр монгол малчид л ярина. Монголын газар нутаг, нуур, гол мөрөн, хөрсөнд нь ургадаг өвс ургамалын нэвтэрхий толь, цаг агаарыншинжээчид бол манай малчин иргэд. Ийм их эрдэм ухаандмалчин амьдралын их сургуулиас сурч байдаг.

Ардчилсан хувьсгалаас хойших жилүүдэд,мал хувийн өмчид шилжсэний ачаар малчдын ахуй амьдрал өөрчлөгдлөө. Одоо 170 мянга орчим малчин өрх байгаа бөгөөд түүний 81 орчим хувь нь нар салхины хүч ашигладаг цахилгаан үүсгүүртэй, 70 гаруй хувь нь зурагттай, 40 гаруй хувь нь хөнгөнболон ачааны авто машин, эсвэл трактортай, бас 45 гаруй хувь нь мотоциклтэй болжээ. Мал аж ахуй эрхлэгчдийн ахуй амьдралын чанар жилээс жилд сайжирсаар. 

Үндэсний статистикийн хорооны мэдээгээр 2000 онд байсан 191 мянган малчин өрхийн тоо 2010 онд 160 мянга болж цөөрч байсан бол 2017 онд 10 мянгаар нэмэгджээ. Нийслэлийн хүн 1990 оноос 2,5 дахин нэмэгдсэн бол сүүлийн жилүүдэд орон нутгаас шилжин ирэгсэдийн тоо цөөрч эхэллээ. Энэ бүхэн орон нутагт мал аж ажхуй эрхлэгчдийн амьдралын чанарт гарч байгаа өөрчлөлтийн нөлөө юм. Цаашдаа төвөөс орон нутгийг чиглэсэн нүүдэл өрнөж, иргэд маань өргөн уудам нутагтаа аль болохоор тархан байрлаж, дутагдаж гачигдах юмгүй, энх амгалан хөдөлмөрлөж амьдрах нөхцөл улам сайжирч байхучиртай. Чухам энэ зорилгоор хөдөө аж ахуйн түүхий эдийг боловсруулж түүнээс олох үр ашиг, мал аж ахуй эрхлэгчдийн орлогыг нэмэгдүүлэх зорилгоор энэхүү төслийг боловсруулсан.

Монгол улсын малын тооны өөрчлөлт.1990 оноос хойш.

Малын тоо:1990 онд2017 онд өсөлт %

Бүгд.\ мянга \25 857 66 219256

  • Адуу 2 2623 940 174
  • Үхэр 2 8494 388 154
  • Тэмээ547434-20
  • Хонь15 083 30 110 200
  • Ямаа 5 125 27 347 530


Зах зээлд шилжиж эхэлсэн 1990 онд манай улс 25,8 сая малтай байсан бол 2017 оны байдлаар 66,2 сая болж 2,5 дахин, үүний дотор бод мал болон хонь 1,5 – 1,7 дахин, ямаа 5,3 дахин өсчээ. Малын тоо эрс өссөн, бэлчээрийг хамгаалах, сайжруулах ажил хоцрогдож байгаа шалтгаанаар ихэнх аймаг сумын нутагт малын бэлчээр талхлагдаж, бэлчээрийн ургамлын бүтэц өөрчлөгдөн чанар нь муудаж байна. Монголчууд дэлхийд ховор болсон бэлчээрийн мал аж ахуйгаа эрхлэх боломжоо хадгалахын тулд малын тооны өсөлтийг хязгаарлах, бэлчээрийг хамгаалах, сэргээх ажилд онц анхаарах шаардлагатай болжээ. Мал аж ахуй эрхэлж байгаа иргэд чанартай цөөн тооны малтай байх санал санаачлага гаргадаг болсон байна. 

Сүүлийн 27 жилдмалын тоо 2,4 дахин өсч бэлчээрийн даацаас малын тоо давсангол шалтгаан бол махыг экспортодборлуулж чадахгүй болсон явдал. 

Социализмынүед манай улс 25 орчим сая малтай байхдаа жилд 70 орчим мянган тонн мах, 60 орчим мянган толгой адуу, 30 орчим мянган тонн амьдын жинтэй малыг амьдаар нь экспортод гаргадаг байсан бол 2010 он хүртэл мах экспортод бараг борлуулаагүй, сүүлийн жилүүдэд бага зэрэг нэмэгдсээр 2017 онд махыг хамгийн их экспортолсон хэмжээ дөнгөж 29 мянган тоннд хүрчээ. 

Сүүлийн гурван жилээр үзвэл, тухайн жилд бойжуулсан төлийн тооноос малын зарлага 2015 онд 4,6 сая, 2016 онд 7,0 сая, 2017 онд 8,5 сая-аар бага байжээ. Өнгөрсөн 2016 онд 12,7 сая, 2017 онд 14,1 саямалын зарлага гарсан нь тухайн оныхоо эхэнд байсан малын 22,7- 22,9 хувь байхад энэ хоёр онд бойжуулсан төлийн тоо оны эхэнд байсан малын 35-37 хувьбайжээ. Энэ шалтгаанаар зөвхөн сүүлийн гурван жилд малын тоо жил дараалан 5-6 саяаар нэмэгдсэн байна. 

Ийм учраас мах экспортод гаргах нөхцөлийг яаралтай бүрдүүлэх явдалмалын тоог зохистой хэмжээнд байлгаж, бэлчээр, бэлчээрийн мал аж ахуйгаа хадгалж хөгжүүлэхэд шийдвэрлэх ач холбогдолтой болжээ.


Мал махны нөөц.

Өнгөрсөн 2017 оны эцэст Монгол улсад мал 66,2 сая, үүний дотор хээлтэгч мал 28,2 сая байлаа. Хэрэв 2017оны эхэнд байсан 26 сая хээлтэгч малаас22,6 сая төл бойжуулж байсан бол 2018 онд оны эхэнд байсан хээлтэгч 28 гаруй сая малаас бойжуулах төл 23 саяаас багагүй байх магадлалтай. Ийм учраас 2018 оны эцэст байх малын тоог оны эхэнд байсан 66 саяаас нэмэгдүүлэхгүй байх зорилт дэвшүүлсэн нөхцөлд дотоод хэрэгцээ болон экспортод борлуулах малын нөөцийг 20 орчим сая байхаар тооцох хэрэгтэй.

Манай улсын 3 сая хүний жилийн хэрэгцээнд хонин толгойд шилжүүлж тооцвол 10 сая малын \ нэг хонины махны дундаж жмнг 20 кг.-ар тооцсон \ 200 сая кг мах хангалттай. Өлгийтэй хүүхдүүдээ оруулаад тооцсон нэг хүнд оногдох хэрэглээ 70 орчим кг мах болж байгаа. Үүнээс илүү идэхгүй. Зарлагадах шаардлагатай 20 сая малаас 10 саяыгдотооддоо хэрэглээд үлдэх 10 сая малын 200 орчим мянган тонн мах бол экспортод борлуулах шаардлагатай мал махны нөөц болно. 

Малын тооны өсөлт зарцуулалтын дээрх тоонуудаас хийж болох гол дүгнэлт бол: Малын тоог бэлчээрийн даацаас хэтрүүлэхгүй буюуодоогийн \ 66 сая\ малын тоог цаашид нэмэгдүүлэхгүй байхын тулд тухайн жилд бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх \ 22 сая \ малыг дотоод хэрэгцээ болон экспортын зориулалтаар зарлагадаж байх шаардлагатай.Манай иргэдийн хүнсний хэрэгцээнд хэрэглэж байгаа махны хэмжээ хүрэлцээтэй. Тийм учраас малын зарлагыг нэмэгдүүлж 2018 онд болон ойрын жилүүдэд 200 мянган тонн махыг экспортод гаргаж байх нөхцөлийг бүрдүүлэх хэрэгтэй байна. 


Махэкспорлох нөхцөл бүрдүүлэхийн тулд шийдэх гол асуудал. 

Социализмын жилүүдэд Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хотод хүч чадал ихтэй махкомбинат барьсан. Эдгээр үйлдвэрүүдэд баруун талын 4-5 аймгаас бусад аймагт бэлтгэсэн малыг нядалж махыг нь нарийн боловсруулалт хийхгүйгээр төвлөрсөн дотоод хэрэгцээ болон экспортодборлуулж байсан. Баруун талын аймгуудад экспортод зориулж бэлтгэсэнмалыг тэр үеийн Зөвлөлт холбоот улсад амьдаар нь тууж гаргадаг байлаа. Оросын тал мал, махыг их хэмжээгээр импортлох, ялангуяа малыг амьдаар нь авах сонирхолтой, манайтай хил залгасан муж хязгаарт манай улсаас авсан малыг нядалж боловсруулах үйлдвэрүүдтэйбайсан. 

Зах зээлд шилжсэн 1990 оноос нөхцөл байдал эрс өөрчлөгдсөн. Социализмын үед байсан бэлтгэлийн систем үгүй болсон. Мал болон малын гаралтай арьс, шир, ноос, ноолуур зэрэг бүтээгдэхүүнийг улс тогтоосон үнэ тарифаар нэгдэл сангийн аж ахуй болон малтай иргэдээс худалдан авч дотоодын болон экспортын хэрэгцээнд нийлүүлдэг журам байхгүй болсон. Арьс шир, ноос боловсруулах төрийн өмчийн үйлдвэрүүдхувьчилагдаж ихэнх ньажиллахаа больсон. 

Мал бэлтгэлийн системийг үгүй болгосон нь Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хотын мах комбинатуудыг хүч чадлаараа ажиллах нөхцөлгүй болгосон. Социализмын үед төвлөрсөн хэрэгцээнд шаардагдах малыг аж ахуйн нэгж, ард иргэдээс жил бүрийн 5 дугаар сардбэлтгээд, бэлчээрлүүлэн тууварлаж, 7 дугаар сарын дундуураас 12 дугаар сарын эх хүртэл хугацаанд дээр дурьдсан махкомбинатуудад авчирч нядлаад махны тодорхой хэсгийг экспортод гаргадаг байлаа. Одоогийн нөхцөлд мал аж ахуй эрхэлдэг иргэд 5 дугаар сард мал худалдахгүй, 5-р сараас 12-рсар хүртэл уртхугацаанд мал тууварлах зав сонирхолтой тууварчид байхгүй. 

Мах экспортод борлуулах нөхцөл бүрдүүлэхийн тулд хэрэгжүүлэх ёстой үндсэн арга хэмжээ бол сумдыг мал нядлах, мах ангилж боловсруулах орчин үеийн үйлдвэртэй болгох.Сум болгон малчиниргэдээсээ хувийн хэрэгцээнээс нь илүү гарсан малыг тарга авсан үед нь газар дээр нь худалдан авч боловсруулдаг үйлдвэртэй, тэр үйлдвэрүүдэрүүл ахуйн шаардлага хангасан мах, махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж иргэд, экспортын хэрэгцээнд нийлүүлдэг болох ёстой. Энэ бол бэлчээрийн мал аж ахуй, орон нутгийг хөгжүүлэх, малчдын орлогыг нэмэгдүүлэх бодлогын зангилаа асуудал. Мал аж ахуй эрхэлдэг иргэд малын гаралтай түүхий эдийг боловсруулах, дотоод гадаад зах зээлд өрсөлдөх чанарын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж ашигтайнөхцөлөөр борлуулах асуудлыг шийдэхэд шууд оролцож байх эрхтэй байх ёстой. Тийм учраас суманд байгуулах мал нядлаж, мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг цаашдаа малчдад хувьчилж өгөх нь зүйтэй. Сумынхаа үйлдвэрт малаа нийлүүлэх замаар хувьчилалд оролцох сонирхол боломж малчидад бий болно. Сумын мал нядалж мах боловсруулах үйлдвэрийн Техниг эдийн засгийн үндэслэлийг зохих мэрэгжлийн хүмүүс хэд хэдэн хувилбараар боловсруулах хэрэгтэй.

Ойрын таван жилд, түүнээс ч богино хугацаанд гурван сум бүрийн дунд нэг буюу 100 мах боловсруулах үйлдвэр байгуулах зайлшгүй шаардлагатай. Монгол Ардын Нам “ 21.100 ” буюу ойрын хугацаанд 21 аймагт 100 үйлдвэр байгуулах зорилго дэвшүүлсэн. Тэр 100 үйлдвэрээ гурван сумын дунд мах боловсруулах 100 үйлдвэр болгон хэрэгжүүлвэл зөв болно.


Сумын мах боловсруулах үйлдвэр байгуулахад анхаарах асуудал:


Мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг 2 үе шатаар байгуулах. Эхний үед бүх аймгийн төвд болон гурван сум бүрийн дунд нэг үйлдвэр буюу 100 үйлдвэртэй болох асуудлыг ойрын жилүүдэд шийдвэрлэж, Хоёрдугаар үед сум нэг бүрт байгуулах бодлого хэрэгжүүлэх нь зүйтэй.

Сумын мах бололвсруулах үйлдвэр мал нядлах, махыг ангилан боловсруулах, ангилсан махыг сэврээх хөлдөөх болон хөлдөөж хадгалах, арьс ширийг давслан хадгалах, малын дотор эрхтэнийг боловсруулах зэрэг цех тасаг, агуулахтай байх.

Үйлдвэрт суурьлуулах тоног төхөөрөмж, ашиглахтехнологийг зөв сонгох.

Маш чухал асуудал бол үйлдвэр нэг бүрт лаборатори ажиллуулах. Нядалсан мал нэг бүрийн дотор эрхтэнийг авч шинжилгээ хийгээд ямар нэг өвчин нян илэрсэн малын махыг актлаж устгадаг, эрүүл малын махыг лабораторийн шинжилгээгээрбаталгаажуулдаг байх.


Сумдын мал нядлах, мах боловсруулах үйлдвэрийн хүчин чадлын баримжаа тооцоо:


Одоо жилд бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх 20 орчим сая малын зарлага байх шаардлагатай бөгөөд 10 саяыг нь дотоод хэрэгцээнд, 10 саяыг нь экспортод зориулна. Дотоод хэрэгцээнд зориулагдах малын 60 орчим хувь төвлөрсөн хэрэгцээнд нийлүүлэгдэх учраас мах боловсруулах үйлдвэрт нядлагдаж боловсрогдох малын тоог16 сая байхаар тооцож болно. 

Дотоод төвлөрсөн хэрэгцээний болон экспортод гаргах бүх 16 сая малыг 7 дугаар сараас 12 дугаар сарын 6 сарын хугацаанд буюу 180 хоногт, 100 үйлдвэрт нядлана гэж тооцволнэг үйлдвэрийг хоногт \ хонин тодгойд шилжүүлснээр \ 900-1000 мал нядлах хүч чадалтай байхар тооцож болох юм. \ 16 сая:180 хоног: 100 үйлдвэр =900 \.


Сумдад мах боловсруулах үйлдвэр байгуулахын ач холбогдол:

-Гадаад зах зээлд болон дотоод төвлөрсөн хэрэгцээнд чанар, эрүүл ахуйн хэрэгцээ хангасан мах борлуулдаг болно,

-Малчдын орлого нэмэгдэнэ,

-Орон нутагт ажлын байр, тогтмол орлоготой иргэд нэмэгдэнэ,

- Нутагтаа Мал борлуулах зах зээл бий болсноор мал аж ахуй эрхлэгчид нэмэгдэнэ,

-Малын дотор эрхтэнийг боловсруулж эргэлтэнд оруулснаар орлого ашиг өснө,

- Гэмтэлгүй, давсалж чанарыг нь хадгалсан арьс ширний нөөцтэй болно.

-Дотоод хэрэгцээний махны 60 орчим хувь мах боловсруулах үйлдвэрүүдээс төвлөрсөн хот сууринд борлуулагдах учраас сумдын мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд 16 орчим сая мал нийлүүлэгдэнэ. Нэгж үйлдвэрийн хүч чадал, үр ашиг өндөр, хөрөнгө оруулалтын зардлаа богино хугацаанд нөхөх боломтой байх болно.

-Суманд байгуулсан мах боловсрулах үйлдвэрийг малчид хувьчилж авах боломжтой байна. 

-Суманд байх мах боловсруулах үйлдвэрүүдийн зохих стандартаар боловсруулсан махыг улсын нэгдсэн бодлого зохицуулалтаар экспортод гаргаж байх эрхийг аймгуудын удирдлагад өгөх ч хэрэгтэй болно. Ийм асуудлыг шийдэж өгвөл сум аймаг бүр мал аж ахуйгаа өндөр үр ашигтай хөгжүүлж орлого ашгаа нэмэгдүүлнэ. Монгол улсын гадаад худалдаа, валютын нөөцийг эрс нэмэгдүүлнэ. Улмаар төгрөгийн худалдан авах чадвар нэмэгдэнэ. 


Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хотын том махкомбинатууд болон аймгийн төвийн мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг махыг гүнзгий боловсруулах чиглэлээр ажиллуулах нь зүйтэй.

Лаазалсан мах, элэгний нухаш, колбаса, сосиски, нийтийн хоолны газрынхэрэгцээт ангилсан, хагас боловсруулсан махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж дотоод гадаад зах зээлд нийлүүлдэг байвал зохистой.


Сумдын мах боловсруулах үйлдвэрийг жижиг дунд үйлдвэрт хамааруулж хөнгөлөлттэй зээлээр дэмжих:

Мах боловсруулах үйлдвэрт малчдаас мал худалдаж аваад нядалж боловсруулаад борлуулах хүтэлх хугацаанд эргэлтийн хөрөнгө шаардагдана. Тийм учраас сумдын мах боловсруулах үйлдвэрт \ 10 хүртэл сарын \ хугацаатай, харьцангуй бага хүүтэй зээл олгож байх АСУУДЛЫГ ШИЙДЭХ.


Малын өвчин, мал эмнэлгийн талаар анхаарах асуудал.


Малын халдварт өвчин гарахаас сэргийлэх, эмчлэх, дэлгэрүүлэхгүй байх ажлын чанар, үр дүнд, ялангуяа сарилгадэг журамтай байхад тавих шаардлагыг өндөржүүлэхэд анхаарал төвлөрүүлэх шаардлагатай байна. Хүний гуравны нэг төвлөрсөн нийслэлд шүлхий өвчний илэрхийлэл гарч байсан явдал сахилга дэг журам сул байгаатай холбоотой. 

Сүүлийн гурван жилийн байдлаар жилд дундачаар 13 мянга буюу оны эхэнд байсан малын 0,03 – 0,016 хувь нь халдварт өвчнөөр өвчилсөн, Өвчилсөн малын 73 – 82 хувь эмчлэгдэж, 2,7 – 3,0 мянган мал өвчнөөр үхсэн мэдээ байна.Шүлхий , боом зэрэг халдварт өвчин зарим жил, зарим аймагт гардаг, шүлхий өвчин баруун аймгуудад аймагт гардаггүй. Эдгээрээс үзэхэд малын халварт өвчний тухаймэдээлэл зөв бодитой байхад анхаарах хэрэгтэй байна. 

Олон жилийн дундачаар малын 0,02 орчим хувь халдварт өвчинд өртөж, 70 – 80 хувь нь эмчлэгддэг байхад Монголын мал өвчин ихтэй юм шиг мэдээлээд байж болохгүй. Манайханы бодлогогүй яриа, мэдлэггүй мэдээлэл нь зарим худалдан авагчдын бизнес сонирхолд ашиглагдаж байж болох.

Малын хорогдол.

Үндэсний статистикийн хорооны мэдээгээр сүүлийн 27 жилийн ихэнх онуудад жилд 670 мянгаас 1,4 сая мал хорогдож байсан. Харин зун нь гантай, өвөл нь цас их орсон цаг агаарын онц хүндрэлтэй байсан 2000 онд 3,5 сая, 2010 онд 10,3 сая мал бэлчээр, тэжээлийн хомдолтой байсан шалтгаанаар зүй бусаар хорогдсон байна. Цаг агаарын тийм тааламжгүй нөхцөл цаашид ч тохиож байх магадлалтай. Ийм учраас малын тэжээлийн нөөцтэй байх, мал зүй бусаар хорогдохоос сэргийлэх чадавхтай байх нь чухал. Цаг агаарын хүндрэл тохиосон нөхцөлд хэрэглэх малын тэжээлийн нөөц нэмэгдүүлэх нэг арга нь орой тариалж хүйтэнд хадаж хадгалсан ногоон тэжээл бэлтгэх технологийг нэвтрүүлэх явдал. Буудай , овьёс, арвайн үрийг 6 дугаар сарын дундуур тариалж, 9 дүгээр сарын сүүл, арав дугаар сарын эхэнд хадаж сүүдэртэй газар бухалдан хадгалах аргаар бэлтгэсэн тэжээл нь ногооноороо буюу тэжээлэг чараахадгалсан байдаг. Орой тариалж, орой буюу хүйтэрсэн үед боловсорч амжаагүй ногоон тэжээлийгоросууд монокорм гэж нэрлэдэг. Багсармал тэжээл гэдэг нь арвай овьёс буудайг тарианы сүрэлтэй хольж багсарсан тэжээлийг хэлдэг. Монокорм гэдэг нь буудай овьёсыг ногоон иштэй нь бэлтгэсэн илүү чанартай тэжээлийг хэлж байгаа юм.

Малыг зүй бусаар хорогдохоос хамгаалах чухал арга нь цаг агаар онц хүндрэх нь тодорхой болсон нөхцөлд хорогдох магадлалтай малыг үйлдвэрийн аргаар нядалж, бэлчээр тэжээл шаардах малын тоог цөөлөх явдал. Сум болгоныг мал нядлах, мах боловсрулах үйлдвэртэй болгохын ач холбогдол бас үүнд оршино. 



Арьс шир боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлэх:

Сүүлийн гурван жилийн дундачаар жилд 14,2 сая арьс шир бэлтгэгдсэн мэдээ байгаа. Энэ тоо нь малын зарлагын тоотой дүйдэг. Мөн тухайн онуудын дундачаар жилд 20,5 сая төл бойжуулсан байдаг. Эдгээр гурван жилийн дундачаар жилд бойжуулсан төлөөс малын зарлага 6 орчим саяаар бага байсан учраас 2015 онд байсан 56 сая мал 2017 онд 66 гаруй сая болтол өссөн.

Цаашид малын тоог хэт өсгөхгүй байхын тулд бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх малын зарлага гаргаж байх бодлоготой байх шаардлагатай. Энэ нь малын зарлага одоо 14 сая орчим байгааг 20 сая хүртэл нэмэгдүүлэх буюу 10 орчим сая малын махыг экспортод гаргах нөхцөл хангах бодлого хэрэгжүүлэх шаардлага байгаа гэсэн үг. Зарлагадах малын тоотой дүйх 20 сая ширхэг арьс шир бэлтгэгдэнэ гэсэн үг.

Дотоод гадаад хэрэгцээнд борлуулах 20 орчим сая малын арьс ширийг дэлхийн шилдэг стандартын хэмжээнд боловсруулдаг болох нь эдийн засгийн хөгжлийн чухал бодлого байх ёстой. Үйлдвэрийн нөхцөлд нядалсан малын арьс шир огтолсон урсан гэмтэлгүй байдаг, малыг үйлвэрийн нөхцөлд нядалсны дараа хоёр цагт багтаж давсалж хадгалсан арьс шир чанараа сайн хадгалдаг.

Тийм учраас гэмтэлгүй, чанараа хадгалсан 20 сая арьс ширийг боловсруулах үйлдвэрийг Монгол улсдаа Зүүн, Төв, Баруун гэсэн гурван бүсийн усны нөөцтэй 3 аймгийн нутагт, байгаль орчныг бохирдуулахгүй байх нөхцөлтэйгөөр, сайн технологтой улсаас зохих тоног төхөөрөмжийг худалдан авч байгуулах хэрэгтэй.

Арьс шир боловсруулах тэргүүний технологитой, өндөр чанар стандартын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг улсуудад залуучуудыг явуулж суралцуулах, гадаадад суугаа элчин сайдын яамдын ажилтан нарыг энэ чиглэлээр судалгаа хийдэг, хамтын ажиллагаа хөгжүүлэхэд санаачлагатай ажилладаг болгох хэрэгтэй. 

Жилд 20 сая малын арьс ширийгтөрөл нэг бүрээр иж бүрэн боловсруулах үйлдвэрүүдийн төрөл,тоо, нэгж бүрийн хүчин чадал, үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүн, тэдгээрийн үр ашгийг тодорхойлсон техник эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулаад, тодорхой хугацаанд хэрэгжүүлэх шаардлагатай төслүүдийг төрийн болон хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгжүүд, дотоод гадаадын хөрөнгө оруулагчдад танилцуулж, хэрэгжүүлэх санаачлага гаргасан аж ахуйн нэгжүүдтэй хамтран ажиллах ажлыг Засгийн газар хариуцаж хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. 

Одоо бойжуулж байгаа төлийн тооны харьцааг барагцаалж боловсруулах арьс ширний хэмжээг дараах тоо, төрлөөр тогтоож болох юм. Үүнд: Адууны шир 0,8 сая, Үхрийн шир 1 сая, Хонины арьс 10 сая, Ямааны арьс 8 сая ширхэг. Ийм төрөл тооны арьс ширнийг боловсруулахаар бодож арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдийн нийлбэр хүчин чадлыг тодорхойлж болно.


Ноос, ноолуурыг боловсруулж ихээхэн ашиг олох бололцоо ашиглагдахёстой. 

Энэ төрлийн түүхий эдийн нөөц, боловсруулдаг технолог, эзэмших боломжийн талаар амжилттай ажиллаж байгаа бизнесменүүд, эрдэмтэд, мэрэгжил туршлагатай ажилтан ажилчид, иргэд олон байгаа. Тийм учраас ноос ноолуурын төрөл бүрээр боловсруулах үйлдвэрүүд байгуулах асуудлаар техник эдийн засгийн үндэслэл төсөл боловсруулж хэрэгжүүлэх уралдаан зарлаж, шалгарсан төслүүдийг дэмжиж хэрэгжүүлэх ажил зохион байгуулах нь чухал. Одоогийн байдлаар жилд бэлтгэдэг 9000 орчим тонн ямааны ноолуурын дөнгөж 10орчим хувь буюу 1000 гаруйхан тонныг боловсруулж, 90 орчим хувь буюу 8000 гаруй тонныг ямарч боловсруулалт хийхгүй экспортод гаргаж байна. 


2018 - 07 – 20.



















Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний экспортыг нэмэгдүүлэх санал хөтөлбөрболовсруулахад шаардлагатай байгаа мэдээ мэдээлэлүүд:


1. Ямааны ноолуур.

-ямааны нэг хил түүхий ноолуурыг бэлтгэж байгаа дундаж үнэ.

-ямааны нэг хил түүхий ноолуурыг экспортод гаргаж байгаа дундаж үнэ.

-ямааны ноолуураар үйлдвэрлэсэн нэгж сүлжмэл, нэхмэл бүтээгдэхүүний дундаж өртөг болон экспортод гаргаж байгаа дундаж үнэ.

-Нэгж сүлжмэл нэхмэл бүтээгдэхүүнд шаардагддаг түүхий ноолуур.

-9000 тонн ямааны түүхий ноолуурыг бүрэн боловсруулж нэхмэл сүлжмэл бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болох зорилго дэвшүүлбэл, ямар хүчин чадлын хэдэн үйлдвэр барих шаардлагай. Түүнийг санхүүжүүлэхэд шаардагдах хөрөнгийн барагцаа хэмжээ.

- 9000 тонн ямааны ноолуурыг бүрэн боловсруулснаар үйлдвэрлэгдэж болох нийт бүтээгдэхүүнийтөрөл, тоо хэмжээний барагцаа тоо, тэдгээрийн өртөг болон борлуулалтаас олж болох орлогын барагцаа тоо хэмжээ.


2. Хонины ноос.

-жилд үйлдвэрлэж байгаа хонины ноос

-жилд боловсруулж байгаа хонины ноос болон түүнээс гарч байгаа бүтээгдэхүүний төрөл, хэмжээ.

-Түүхий хонины ноосны бэлтгэдэг үнэ, түүхийгээр экспортод борлуулдаг үнэ.

-Жилд үйлдвэрлэж байгаа хивс, нэгжийн дотоод үнэ, экспортод борлуулдаг дундаж үнэ.

-хонины ноосоор үйлдвэрлэсэн дулаалгын материалд ордог ноосны хэмжээ болон дулаалгын материалын экспортод борлуулж байгаа үнэ.

-Эсгий гутал \ хос \ үйлдвэрлэхэд ордог ноосны хэмжээ, хос эсгий гутлын дотоод гадаад ах зээлд борлуулж болох үнийн барагцаа тоо.


3 . Мах. 

-Хоногт 1000-1200 толгой хонь нядалж, махыг ангилан боловсруулах, хөлдөөж хадгалах үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалтын барагцаа хэмжээ.

- Дээрх нэгж үйлдвэрт ажиллах хүний тоо.

- Малчдаас үхэр, хонь, ямааг худалдан авч байгаа дундаж үнэ.


4. Арьс шир.

- Одоо боловсруулж байгаа Хонь Ямааны арьс, Үхрийн шир, Адууны арьсны тоо, тэдгээрээс гарч байгаа бүтээгдэхүүний төрөл, хэмжээ.

- Экспортод борлуулж байгаа боловсруулаагүй арьс ширний тоо, борлуулж байгаа дундаж үнэ,

- Экспортод борлуулж байгаа арьс ширэн бүтээгдэхүүний хэмжээ болон борлуулж байгаа үнийн дундаж, арьс ширний нэр төрлөөр.

- Одоо жилд бойжуулж байгаа төлийн тоо, малын төрлөөр. 

















Үндэсний хөгжлийн үзэл баримтлал, 

түүний хэрэгжүүлэлтийн явц.


Ү.Х. үзэл баримтлалд: Монгол улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний жилийн үйлдвэрлэлийг 2030 он хүртэл хугацаанд 6 –аас доошгүй хувиар өсгөж 2030 онд нэг хүнд оногдох ДНБ-ийг 17 000 ам долларт хүргэнэ гэж заасан.


1.Хөгжлийн энэ гол үзүүлэлтийг ямар хэмжээнд хүргэх зорилтыг тооцоо үндэслэлгүй буруу тодорхойлсоныг анхаарах хэрэгтэй. 

Үндэсний Статистикийн хорооны мэдээгээр 2015 онд манай улс 3 сая 58 мянган хүнтэй, 12,9 тэрбум ам долларын дотоодын нийт бүтээгдэхүүнтэй, түүний нэг хүнд оногдох хэмжээ4 218 доллар байсан.

Үзэл баримтлалд заасаны дагуу ДНБ-ийг жил бүр 6 хувиар өсгөхөөр тооцвол 2030 онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 31 сая ам доллар болох, энэ хугацаанд хүн ам 3,9 – 4,0 сая болж өсөхийг бодолцоод нэг хүнд оногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийг 2030 онд 8 000 орчим доллар хүргэх зорилт дэвшүүлсэн бол зөв болохбайсан юм. Ер нь хөгжлийн хүрэх түвшинг буруу тодорхойлсон, хэрэгжүүлэх гол төсөл, арга хэмжээг боловсруулаагүй орхисон нь Үзэл баримтлалыг боловсруулсан хүмүүс мэрэгжлийн биш, туршлагатай зарим хүмүүсийн санал зөвлөмжийг анхаардаггүй байсантай холбоотой. НҮБ-д эдийн засаг нийгмийн хөгжлийн асуудлаар Монгол улсын баримтлах бодлогын баримт бичгийг боловсруулах ажлыг УИХ-ын эдийн засгийн болон төсвийн байнгын хороо, Засгийн газар, мэрэгжлийн эрдэм шинжилгээний байгууллагад хариуцуулаагүй явдал том алдаа.


2.Үзэл баримтлалын хэрэгжилт хангалтгүй байгааг онц анхаарах шаардлагатай. 

Тухайлбал: ДНБ –ийг төгрөгөөр үнэлсэн дүн 2016 онд 3,4 хувь, 2017 онд 13,4 хувиар өссөн гэж гарсан бол ам доллараарүнэлсэн дүн 2016 онд 6,8 хувь, 2017 онд 0,2 хувиар буурсан дүн гарчээ. Үүний улмаар ДНБ-ний нэг хүнд оногдох хэмжээ 2016 онд 8,7 хувь буюу 360 орчм доллараар, 2017 онд 2 хувь буюу 75 орчим доллараар буурсан дүнгарсан байгаа.


Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалын хэрэгжилтээр 2019 онд НҮБ-д танилцуулга хийх юм бол дээр бичсэн зүйлүүдийг Засгийн газарт тусгайлан авч үзэх хэрэгтэй байх.



Д.Содном.2018 – 10 – 1. 
























“ Өнөөдөр “ сонинд.


Ерөнхий сайд асан Д. Содном 

Улс төрийн хурцадмал байдлыг намжаах, зөрчилдөөнийг шийдэхсаналаа илэрхийлэв.


Улс төрийн байдал, зөрчилдөөний талаар ямар дүгнэлт хийж байна ?. 

Сүүлийн үе, сүүлийн өдрүүдэд улс төрд болж байгаа үймээнээс хархад манай Төрийн одоогийн удирдлагууд: Монгол улсын Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байгаа нөхөд, Улс үндэсний аюулгүй тайван байдлыг хангаж Монгол улсыг тогтвортой хөгжүүлж байх үндсэн үүргийнхээ дагуусанаа бодлогоо нэгтгэж хамт ажиллаж чаддаггүй, нэг нэгийнхээ саналыг сонсож хүлээж авдаггүй, бие биедээ хүндэтгэлтэй ханддаггүй болж байгаа мэт сэтгэгдэл төрж байна. Төрийн гурван өндөрлөг гэх хүмүүс үнэхээр хоорондоо эвтэй биш, хамтарч ажиллаж чадахгүй байгаа бол тэвчижболох зүйл биш. Энэ гурван өндөрлөгийн хоорондоо тавиж байгаа шаардлага хэрэгжихэд хүрвэл улс маань тодорхойгүй хугацаанд Улсын Их хуралгүй, Засгийн газаргүй, ажил цалгардах төдийгүй, дэг журам тайван амьдрал алдагдана. Байж боломгүй.


Шалтгаан нь ?

Манай улсын төрийн тогтолцоо оновчтой биш, тухайлбал, ард иргэдийнхээ хяналтад, хариуцлага хүлээж, тогтвортой ажиллахаар зохион байгуулагдсантөрийг бий болгоогүй байгаа нь гол шалтгаан. Төрийн тогтолцоо буруу байгааг ухаарахгүй, засаж сайжруулахгүйудаж байна.

Өнгөрсөн зууны сүүлчээр хүйтэн дайны үед социалист системийн улс орнуудыгзадалж устгах зорилгоор боловсрогдсон, дөрвөн жил дутамд заавал өөрчлөгддөг байх төрийн тогтолцооны системийг бий болгогэсэн сурталчилгаа, ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөөг туйлшруулах үзэл суртлын ажилтай хосолжхүчтэй явагдсан. Тэр сурталчилгаанд яаж хандах нь хүмүүсийн ухамсараас буюу ухаан мэдлэгээс хамаарах байлаа. Социализмын гэх улсуудын том төлөөлөл яаж хандсан билээ. БНХАУ төрийнхөө тогтолцоо, улс орныхоо бүрэн бүтэн байдлыг хадгалж тогтвортой хурдан хөгжиж байна. ЗХУ задарсан. Оросын Холбооны улс Ерөнхийлөгчийн засаглалтай болж,тогтвортой хөгжлийн замдаа орж байна.

Харин бидний монголчууд төрийнхөө тогтолцоог зохистой биш байгааг ухаарч эхэлж байвч өөрчлөж сайжруулах аргаа олох ухамсар дутагдсаар өнөөдөртэй золгоод, үйлийн үрээ эдэлж байх шиг. 

Монгол улсын төрийн тогтолцоо зохистой биш, Эдийн засаг нийгэм алсыг харсан цэгцтэй бодлого төлөвлөгөөгөөр хөгжихгүй байгаа, Төр засгийн нэр хүнд унаж, удирдлагад ажиллагсад нь хамтарч ажиллаж чадахгүй болтол доройтсон дутагдлын хариуцлагыг төрийн эрх бариж байгаа боловч хөгжлийн ухаалаг бодлогоор өрсөлдөх биш, явцуу ашиг сонирхолоор зөрчилдөж байдаг улс төрийн намууд, түүний удирдлагууд хүлээж гэмшээсэй билээ. Харуцлага хүлээнэ гэмшинэ гэдэг бол дутагдлаа засаж ажиллана гэсэн үг биздээ.


УИХ-ыг тараах, Засгийн газрыг огцруулах шаардлага тавьцгааж байсан. УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд нар бие биесээ огцруулахыг шаарддаг боллоо. УИХ нь хуралдаанаа хийж чаддаггүй, Засгийн газар нь ажиллах аргагүй болох, Улс 2019 оны батлагдсан төсөвгүй болж магадгүй байна. Яах вэ?. Таны санаа бодол?.

Бүх хүмүүс санаа зовож байна. Тайлбарлаж цаг авахгүйгээр санал бодлоо товч хэлэе: Одоогийн УИХ-ыг тарааж, Засгийн газрыг огцруулснаар асуудал шийдэгдэхгүй.

Төрийн тогтолцоог яаралтай өөрчлөх хэрэгтэй. Энэ асуудлыг Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж шийдэх учраас Улс төрд бий болоод байгаа одоогийн зөрчилдөөнийг намжаах хэрэгтэй. 


Төрийн тогтолцоонд ямар гол өөрчлөлт оруулах шаардлагатай вэ?

Засгийн бүх эрхийг ард түмний мэдэлд өгөх, хууль тогтоох, гүйцэтгэх болон шүүх засаглал хоорондоо зохистой харьцаатай, ард иргэдийн хяналтад байдаг, сахилга хариуцлагатай болсон байх явдал төрийн тогтолцоонд оруулах өөрчлөлтийн гол зорилго байх ёстой. Энэ зорилгоор Парламентийг хоёр танхимтай болгох, тухайлбал Сум дүүрэг бүрээс иргэд өөрсдөө нэр дэвшүүлж шууд сонгосон гишүүдээс бүрдсэн Ардын Их Хурал буюу Дээд танхимтай, Ардын Их Хурлаас сонгогдсон буюу бүрдүүлсэн Улсын Бага Хуралтай болох асуудлыг шийдэх нь зүйтэй.Ардын Их Хуралаас Улсын Бага хурлын гишүүд, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Шүүх, Прокурорыг томилдог, тэдгээрийн үйл ажиллагаанд хяналт тавьдаг, үнэлж дүгнэдэг байх нь чухал. Эдгээр гол асуудал Үндсэн хуульд оруулах өөрчлөлтөөр шийдэгдэх учиртай.

Улс төрийн намын тухай болон сонгуулийн тухай хуулийг өөрчилж, намд тавих шаардлагыг өндөржүүлэх ажлыг төрийн тогтолцоог өөрчлөх ажилтай уялдуулах, тухайлбал, алс хэтийн хугацааг хамарсан улс орны эдийн засаг нийгмийг хөгжүүлэх бодлого төлөвлөгөөтэй, түүндээ тусгасан зорилтыг хэрэгжүүлэх тодорхой төсөл арга хэмжээг, үндэслэл тооцооны хамт боловсруулсан, бодлого төлөвлөгөөгөө хариуцан хэрэгжүүлэх чадвартай боловсон хүчнийг бэлгэсэн улс төрийн намыг улс төрийн сонгуульд оролцохыг зөвшөөрдөг хуультай болох нь зүйтэй.

Сонгуулийн тухай хуульдпарламент болон аймаг хотын хурлын гишүүд, Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэх эрхийг улс төрийн намуудаас гадна бусад олон нийтийн байгууллага, ард иргэд эдэлдэг болгох өөрчлөлт оруулах ёстой.

Гүйцэтгэх засаглал буюу Засгийн газрыг бүрдүүлж, толгойлон ажиллах үүргийг Ардын Их Хурлаас сонгогдсон Монгол улсын Ерөнхийлөгчид хариуцуулах нь зөв . Ардын Их Хурлаас томилогдож, түүний хяналтын дор гүйцэтгэх засаглалын ажлыг хариуцаж ажилладаг ерөхийлөгчтэй байх явдал улс орны хөгжилд, сахилга дэг журмыг сэргээхэд, хариуцлага өндөржүүлэхэдач холбогдолтой.


Монгол улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж Төрийн тогтолцоог боловсронгуй болгохасуудлыг боловсруулах шийдвэрлэхэд одоо үүсээд байгаа зөрчилдөөн хүндрэл учруулах биш үү?

МАН –аас \ Лүндээжанцан, Занданшатар нарын \ боловсруулаад байгаа намын сонирхолд нийцсэн төсөлд ард иргэдийн ашиг сонирхолд нийцсэн төрийн тогтолцоо бүрдүүлэх чиглэлээр өөрчлөлт оруулах замаар Үндсэн хуульд оруулах өөрчлөлтийн төслийг боловсруулах шаардлагатай.Үндсэн хууль дахь төрийн тогтолцооны заалтуудад дээр ярьсанчиглэлүүдээр оруулах өөрчлөлтийн төслийг цогц боловсруулах үүрэгтэй ажлын хэсгийг Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн удирдлага дор ажиллуулж, Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг 2019 онд багтаан батлаад, 2020 онд өөрчилсөн хуулийн дагуу сонгууль явуулан төр засгаа шинээр бүрдүүлэх боломжтой, зайлшгүй шаардлагатай. Энэ чиглэлээр шийдвэр гаргавал сайн.

Миний бодход Одоо үүсээд байгаа зөрчилдөөнийг намжаах нэг л гарц байна. Тухайлбал, УИХ-ын дарга, Засгийн газрын Ерөнхий сайд, Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дарга нар буюу М. Энхболд, У. Хүрэлсүх, З. Энхболд нар улс нийгмийн ашиг сонирхолын үүднээс одоогийн албан тушаалаас хүсэлтээрээ чөлөөлөгдөж, Улсын Их Хурал болон Улсын Ерөнхийлөгч орны хүмүүсийг нь сонгож томилж, хоорондоо эвтэй, санаа бодлоо нэгтгэн хамтарч ажиллах үүрэг өгч ажиллуулах нь зөв санагдана. 

Зөрчилдөөнийг намжааж эв зүйтэй байж, төр түвшин түмэн амгалан нөхцөлд төрийнхөө тогтолцоог зохистой болгох асуудлыг шийдэх сонирхол монголчууд бид бүхэнд байгаа нь эргэлзээгүй. 



Ерөнхий сайд асанД. Содном2018 – 11 – 25.





Ерөнхий сайд чуулган дээр Цагаансуваргын ордыг МАК өмчилсөн талаар хэлсэн. Харин үндэсний үйлдвэрлэгч МАК Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхэд хандан захидал бичсэн юм. Үүнээс 24 баримтыг хүргэе.

Баримт 1.“Монголын Алт” (МАК) ХХК нь геологи хайгуул, уул уурхайн үйлдвэрлэлийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулах зорилгоор 1993 онд үүсгэн байгуулагдсан ба түүхийнхээ хорин таван жилийн хугацаанд улс орон нутгийн төсөвт нэг их наяд гаруй төгрөгийн татварыг бүрдүүлсэн, дэлхийн тэргүүний шилдэг техник, технологийг Монголдоо нутагшуулсан, мэргэжлийн боловсон хүчнээ сурган бэлтгэсэн, үйл ажиллагаа эрхэлж буй аймаг, сумдад нийгмийн чиглэлийн хөрөнгө оруулалт хийсэн, 2000 орчим ажиллагсадтай үндэсний хэмжээний компани болсон.

Баримт 2.Монгол орны өргөн уудам газар нутгийн байгалийн баялгийг нээн илрүүлэхэд эрсдлээ өөрсдөө үүрч, томоохон хөрөнгө оруулалт хийж ажилласнаар алтны шороон ба үндсэн орд, чулуун болон хүрэн нүүрс, зэс, холимог металл, барилгын материалын 21 ордод хайгуул судалгааны ажлыг гүйцэтгэн, нөөцийг нь тогтоож Монгол Улсын эрдэнэсийн сан хөмрөгт бүртгүүлсэн.

Баримт 3.Хөрөнгө мөнгө их шаардсан, эрсдэл дагуулсан хайгуул судалгааны ажлыг тодорхой үе шаттайгаар явуулах шаардлагын үүднээс талбайг нь хэсэгчлэн хувааж хайгуулын ажлыг гүйцэтгэдэг нь дэлхий нийтийн жишиг байдаг.

Баримт 4.Үйлдвэрлэж буй бүтээгдэхүүний онцлогоос хамаарч олон төрлийн түүхий эд ашиглах шаардлага үндэсний үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлэхээр ажиллаж буй бүхий л үндэсний компанид тулгардаг.

Баримт 5.МАК компанийн Евроблокийн үйлдвэрлэлд элс, шохой, гөлтгөнө, хөнгөн цагааны нунтаг, нүүрс зэрэг түүхий эд ашиглагддаг бол цементийн үйлдвэрлэлд шохойн чулуу, нүүрс, гөлтгөнө, төмрийн хүдэр, шавар гэх зэрэг түүхий эд ашиглагдаж улмаар бусдаас худалдан авахгүйгээр өөрсдөө олборлон эцсийн бүтээгдэхүүн болгох нь өртөгийг бууруулах, хэрэглэгчдэд хямд чанартай бүтээгдэхүүн нийлүүлэхэд чухал ач холбогдолтой.Ийм учраас барилгын материалын үйлдвэрлэлийн түүхий эд тус бүр дээр нь тусгай зөвшөөрөл эзэмших шаардлага гардаг юм.

Баримт 6.“Монголын Алт” (МАК) ХХК-ийг үүсгэн байгуулагч Б.Нямтайшир, түүний хүү УИХ-ын гишүүн Н.Номтойбаяр нар болон тэдний гэр бүлийн гишүүд хувь хүнийхээ нэр дээр хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшдэггүй. Лицензийг геологи хайгуулын буюу улс орныхоо эрдэнэсийн сан хөмрөгийг баяжуулах үйл ажиллагааны үндсэн чиглэлтэй “Монголын Алт” (МАК) ХХК эзэмшдэг бөгөөд энэхүү тусгай зөвшөөрлүүдийн талаар хууль хяналтын байгууллагаар шалгуулахад бэлэн байна.

Баримт 7.Н.Номтойбаярыг улс төрд орсон буюу 2012 оноос хойш МАК компани 2014 оноос эхлүүлсэн цахим өргөдөл гаргах аргачлалаар хайгуулын дөрвөн тусгай зөвшөөрөл, 2017 онд сонгон шалгаруулалтанд оролцож шинээр хоёр талбайд хайгуулын тусгай зөвшөөрлийг авсан.

Баримт 8.Цагаансуваргын ордыг анх Австрали улсын “Молопо” компани 1994 оноос эзэмшиж байсан ба 1999 онд уг ордын тусгай зөвшөөрөл цуцлагдахад тухайн үед хүчин төгөлдөр үйлчилж байсан хуулийн дагуу Монголын үндэсний компани эзэмших болсон.

Баримт 9.Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6.2 дахь заалтад “Монгол Улсын иргэдэд өмчлүүлснээс бусад газар, түүнчлэн газрын хэвлий, түүний баялаг, ой, усны нөөц, ан амьтан төрийн өмч мөн”гэж заасан.

Баримт 10.Ашигт малтмалын тухай хуулийн 5.5 дахь заалтад “ … ордыгэзэмшигчийн тухайн ордод оруулсан хөрөнгийн 34 хүртэлх хувьтай тэнцэх хувьцааг төр эзэмшиж болох бөгөөд уг хэмжээг төрөөс оруулах хөрөнгө оруулалтын хэмжээг харгалзан орд ашиглах гэрээгээр тодорхойлно”гэж заасан байдаг.

Баримт 11.Монгол Улсын Их хурлын 54 дүгээр тогтоол нь Үндсэн хууль зөрчсөн талаар Үндсэн хуулийн Цэцэд хандаж, Үндсэн хуулийн Цэцийн 2015 оны 07 дугаартай дүгнэлтэд “Монгол Улсын Их Хурлын 2014 оны 54 дугаартай тогтоол Үндсэн хуулийн Зургадугаар зүйлийн нэг дэх хэсэгт “Монгол Улсад газар, түүний хэвлий, ой, ус, амьтан, ургамал болон байгалийн бусад баялаг гагцхүү ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад байна” гэснийг зөрчөөгүй байна”гэж дүгнэсэн билээ.

Баримт 12.Зарим хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн талбай нь ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл болохдоо хэд хэд хуваагдан тэр хэмжээгээр тусгай зөвшөөрлийн тоо олширдог.

Баримт 13.Ордын хэмжээнд хайгуулын ажил бүрэн хийгдсний дараа ашиглалтын тусгай зөвшөөрлүүдийг нэгтгэн нэг тусгай зөвшөөрөл болгон авах хүсэлтийг удаа дараа АМГТГ-ын Кадастрын албанд гаргасан боловч хууль эрх зүйн орчин байхгүй гэсэн шалтгаанаар татгалзсан хариу өгдөг нь тусгай зөвшөөрлийн тоог олон болгож харагдуулах нэг нөхцлийг бүрдүүлж байна.

Баримт 14.Цагаан суваргын ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулахад 1 тэрбум 089 сая ам.доллар шаардлагатай ба МАК анхнаас нь хайгуулын ажлыг шинэчлэн гүйцэтгэх, нөөцийг бүртгүүлэх, хүдрийн баяжигдах чанарын туршилт судалгааг хийлгэх, ТЭЗҮ боловсруулах, улмаар үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг үйлдвэрлүүлэх, дэд бүтцийг бий болгох зэрэгт өдгөө 400 гаруй сая ам. доллар зарцуулаад байна.

Баримт 15.Одоо хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа Ашигт малтмалын тухай хуулийн 5.2 дахь заалтад “Төр өмчлөгчийн хувьд энэ хуульд заасан нөхцөл, шаардлага, журмын дагуу ашигт малтмал эрэх, хайх, ашиглах эрхийг бусад этгээдэд олгох эрхтэй” гэж заасан.

Баримт 16.Төр өөрийн өмчлөлийн баялгийг ашиглах, олборлох эрхийг тусгай зөвшөөрлөөр олгох, тусгай зөвшөөрлийн хугацаа болон түүнийг эзэмших, шилжүүлэх, цуцлах нөхцөлийг хуулиар тогтоох, мөн өөрийн байгууллагаар дамжуулж хуулийн хэрэгжилтийг хангах, хяналт тавих эрхтэй байдаг.

Баримт 17.Төр өөрийн өмчлөлийн баялгийг ашиглах, олборлох эрхийг тусгай зөвшөөрлөөр олгох, тусгай зөвшөөрлийн хугацаа болон түүнийг эзэмших, шилжүүлэх, цуцлах нөхцөлийг хуулиар тогтоох, мөн өөрийн байгууллагаар дамжуулж хуулийн хэрэгжилтийг хангах, хяналт тавих эрхтэй байдаг.

Баримт 18. Уул уурхайгаас олсон ашиг нь татвар хураамж хэлбэрээр төрөөр дамжин ард түмэнд хүрдэг нь дэлхий нийтийн жишиг билээ.

Баримт 19.Ашигт малтмалын тухай хуулийн 5.5 дахь заалтын “хувьцааг төр эзэмшиж болох бөгөөд” гэсэн нь төр хувьцаа эзэмшихийн тулд эзэмших хувьцаанд дүйцэх хэмжээний хөрөнгө оруулалтыг тухайн төсөлд оруулах шаардлагатай гэсэн агуулга.


Баримт 20.Энэхүү заалтын дагуу “Монголын Алт” (МАК) ХХК нь 2013 оны нэгдүгээр сараас эхлэн Цагаансуваргын ордын төрийн эзэмшлийн хувь оролцооны талаар Монгол Улсын Засгийн Газартай хэлэлцээр хийж Цагаансуваргын төсөлд 350 сая 600 мянган ам. долларын хөрөнгө оруулалтыг төрөөс оруулах замаар төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг 34 хувь байх тогтоолын төслийг Монгол Улсын Их Хуралд өргөн барьсан.


Баримт 21.Засгийн газраас оруулсан саналыг Монгол Улсын Их Хурал өөрийн бүтцийн бүх шат дамжлага, дэгийнхээ дагуу хэлэлцээд Цагаансуваргын ордод төрийн эзэмшлийн хувь оролцоо байх шаардлагагүй гэсэн 54 дугаартай тогтоолыг 2014 оны долдугаар сарын 01-ний өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэн баталсан.


Баримт 22.Эдийн засгийн шууд үр өгөөжийн 2.5-2.6 тэрбум ам.доллар нь (1 тонн зэсийн үнийг 6591 ам.доллар гэж тооцох үед)төрд очих, нийт үр өгөөжийн 57-60 орчим хувийг татвар хураамж хэлбэрээр төр хүртэх Цагаансуваргын төслийн бүтээн байгуулалт Монголын улс төрийн популистуудын үйлдлээс шалтгаалж өмнөх парламентын үед ч гацсан, төр, засгийн дэмжлэггүйгээр хөрөнгө оруулалтын санхүүжилтийг татахаар ажиллаж байгаа гадаадын банк, санхүү, хөрөнгө оруулалтын сангуудтай энэ цаг мөчид хийж буй яриа хэлцэлд Таны үг эсрэгээр нөлөөлөх болно.


Баримт 23.Үндэсний аж ахуйн нэгжүүд нь байгалийн баялгаа ашиглах, эх нутагтаа бүтээн байгуулалт хийх, эргээд улс орондоо шинэ үйлдвэр, шинэ бизнесийн хөрөнгө оруулалт болгон үлдээх, хамгийн тэргүүний технологийг нутагшуулахад аливаа улсын Ерөнхий сайдууд бодлого, үг, үйлдлээр дэмждэг, тэдний үндсэн үүрэг ч ийм байдаг.


Баримт 24.Улс орныхоо хөгжилд бодитой хувь нэмэр болж, эх орноо аж үйлдвэржүүлэх үйлсийн төлөө хөдөлмөрлөж буй үндэсний баялаг бүтээгчдэд элдэв хоч, хаяг зүүж, нүд үзүүрлэн гадуурхаж, олон нийтийн сэтгэл зүйг тэдний эсрэг хөглөн турхирч, хэт туйлширсан худал мэдээллийг цацах нь аж ахуйн нэгжүүдийн бизнесийн үйл ажиллагаанд ихээхэн хор хохирол учруулаад зогсохгүй Монгол Улсад чөлөөт зах зээл, ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөө устаж, шударга хөдөлмөрөөр бий болсон баялгийг нийгэмчилсэн өмнөх тоталитар нийгмийн систем рүү шилжих нь гэсэн ойлголтыг төрүүлэхээр байна.



































Сум бүр мах боловсруулж, экспортлож, 

валют олдог үйлдвэртэй болох ёстой.

Ерөнхий сайд асан Д. Содномтой Малын тооны өсөлт, Мах экспортлохасуудлаар ярилцсанюм.


Эдийн засгийг солонгоруулах асуудлаар таны санаа бодол

Манайхан эдийн засгаа солонгоруулна, тэр нь Уул уурхай, Хөдөө аж ахуй, Аялал жуулчлалын салбарыг хөгжүүлэх асуудал гэж ярьдаг. Үүнийг би зөв чухал гэжбоддог. Харингурван тулгуур гэж нэрлэдэг болсонсалбар нэг бүрээр үр ашигтай үйлдвэрлэл хөгжүүлэхэд шийдвэрлэх ач холбогдолтойтодорхой төсөл, арга хэмжээгсонгон боловсруулж хэрэгжүүлэх ажил нь хоцрогдож байна. Энэ удаа би мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үр ашигтай үйлдвэрлэл хөгжүүлэхэд зайлшгүй шаардлагатайарга хэмжээний чухал хэсэг, мах боловсруулж экспортлох үйлдвэрүүдийг сумдад бий болгох саналааэрх мэдэлтэй нөхөд, эрдэмтэд, мэрэгжилтнүүд, идэвхит иргэд бизнесменүүдэд сонордуулая гэж бодож байгаа.


Монголын малын тоо хэт их өсч бэлчээр талхлагдаж байна гэж ярьдаг. Мал махны нөөцийг ашиглаж чадахгүй байгаа юм уу ?.

Монгол улс 1990 онд 25 сая малтай байсан бол 2017 онд 66 сая малтай болжээ. Жилд бойжуулж байсан төл 1990 оны үед 9,5 сая байсан бол 2017 онд 22 сая төлбойжуулжээ.Сүүлийн гурван жилийн дүнгээс үзхэджил бүрийн малын зарлагаас тухайн жилд бойжуулсан төлийн тоо их байсан учраас оны эцэст тоологдсон мал 2015 онд 4,6 сая, 2016 онд 7 сая, 2017 онд 8,5 саяаар нэмэгдсэн байна. Миний тооцоогоор одоо бараг 90 сая мал байгаа, идэх, экспортод гаргах малын зарлага гарсны дараа оны эцэст 70 орчим сая мал тоологдох байх. Малын тоо чухал биш, ашиг шим нь ашиглагддаг малтай байх нь чухал.Өнгөрсөн 27 жилд малын тоо 2,6 дахин өсч бэлчээрийн даацаас хэтэрсэн гол шалтгаан болмалын махыг экспортод борлуулж чадахгүй байгаа явдал. Экспортод 1990 оны үед 70 орчим мянган тонн мах, 30 орчим мянган тонн амьдын жинтэй мал \ амьдаар нь тууж экспортолж байсан\, 60 орчим мянган толгой адуу борлуулж байсан. Гэтэл сүүлийн хорь гаруй жилд экспортод мах борлуулж чадсанхамгийн их хэмжээ\ 2017 оны \29 мянган тонн байна.

Мах экспортлож чадахгүй байгаа гол шалтгаан бол сумдад мал нядлах, мах боловсруулах үйлдвэр байгуулахад анхаарахгүй байгаа дутагдал.


Малын тооны өсөлтийг хязгаарлах, мах үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлж экспортлохынтулд шийдэх гол асуудал нь мах боловсруулах үйлдвэр юм уу?.

Тийм. Бэлчээрийн мал аж ахуйг уламжлан үр ашигтай хөгжүүлэх ухаалаг бодлого төр засагт байх ёстой. Бэлчээр хомсдож байгааг малчид мэдэрч цөөн тооны чанартай малтай байх санал санаачлага гаргаж, хэрэгцээнээс илүү малаа борлуулах зах зээлийг эрж байна. Малын тоог нэмэхгүй, бэлчээрийг сэргээх сайжруулахыг анхаарахгүй удвал уламжлалт, бэлчээрийн сайн чанарын махтай мал аж ахуй маань доройтох аюултай.

Малын тоог бэлчээрийн даацаас хэтрүүлэхгүй байхын тулд дотоод хэрэгцээнээс илүү гардаг мах махан бүтээгдэхүүнийг гадаад зах зээлд борлуулжбайх,үүний тул мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг сумдад байгуулах зайлшгүй шаардлагатай болоод байгаа юм. 

Малын тооны өсөлтийг хязгаарлах, махны үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэн экспортод гаргаж валютын орлого нөөцийг нэмэгдүүлэх боломжоо ашиглахын тулд жилд бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх малыг тэр жилд нь дотоод гадаад зах зээлд борлуулдаг байх, борлуулахмалыг нядалж махыг нь боловсруулдаг үйлдвэрүүдтэй болох зайлшгүй шаардлагатай. Энэасуудлын ач холбогдлыг ойлгож, богино хугацаанд шийдэх бодлого Монголын төр засагт байх ёстой. 


Бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх малын махны нөөц хэд байх бол? 

Жилд бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх, зарлагадах шаардлагатай 20 сая малын махны нөөц \ хонин толгойд шилжүүлжмахны гарцыг 20 кг.-аар авч \ багаар тооцвол 400 мянга орчимтонн байна. 


Махны нөөцөөс хэдийг нь дотоод хэрэгцээнд зориулах вэ?.

Манай улсын одоогийн хүн амынхүнсний хэрэгцээнджилд 200 мянган тонн буюу 10 орчим сая малын мах байхад хангалттай. Өлгийтэй хүүхдүүдээ оруулсан нийт хүн амдаа хувааж үзхэд нэг хүн жилд70 орчим хил малын мах хэрэглэж байна. Цаашид малын махны хэрэгцээ хүний өсөлтийг дагаж өсөх боловч нэг хүнд оногдох хэрэглээ өсөхгүй, зарим хэмжээгээр багасч, гахай тахианы мах, төмс хүнсний ногоо, сүү, сүүн бүтээгдэхүн , жимсний зүйлийн хэрэглээнэмэгдэнэ.


Экспортод гаргах махны нөөц, валютын орлого нэмэгдэх боломж?.

Борлуулах шаардлагатай 20 сая малын 400 мянган тонн махнаас дотоод хэрэгцээний махыг хасаад үлдэх 10 сая малын 200 мянган тонн махыг экспортод гаргах бодит боломж, зайлшгүй шаардлага байгаа. Хөрш хоёр улсын зах зээлд борлогдоно. Ийм хэмжээний махыг экспортод гаргаснаар багаар бодход хагас тэрбум ам доллараар валютын орлого нэмэгдэнэ. 

Манай урд хөршид бэлчээрийн малын махны эрэлт, хэрэглээ эрс нэмэгдсэн байна. Өвөрмонголын ХөхХот – ын дэлгүүрт бэлчээрийн малын мах нэг хил нь 100 юань буюу 16 орчим доллараар борлогдож байгаа мэдээ бий. Хил махыг 16 биш 10 доллараар үнэлээд 200 мянган тонн махыг борлуулж 2 тэрбум долларын орлого олж болох биш үү? гэж бодогддог. 


Сумдад мах боловсруулах үйлдвэр байгуулснаар малын тооны өсөлтийг хязгаарлах, махны экспортыг өсгөж валютын орлого нэмэгдүүлэх гэсэн хоёр талын ач холбогдолтой гэж үзэж болох юм байна.

Социализмын үед Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хотод томхон хүч чадлын мах комбинат байгуулж, үйлдвэрийн аргаар нядалсан малын махыг ЗХУ болон социалист улсуудад борлуулдаг байлаа. Тэр үед ЗХУ манай улсаас малыг амьдаар нь авах сонирхолтой байсан учраас Монголд махкомбинат барихыг дэмждэггүй байсан. Тийм учраас Улаанбаатарын махкомбинатыг Ардчилсан Герман, Дарханыхыг Унгарын, ЧойблсангийнхыгБолгарын тусламжаар байгуулж, зүүн болон төвийн аймгуудын малыг эдгээр махкомбинатад нядлан махыг нь экспортод гаргах, арьс ширийг нь дотооддоо боловсруулж экспортод гаргах боломжтой болсон. Тэр боломжоо ашиглаж байсан. Харин баруун аймгуудын малыг махкомбинатгүй учраас амьдаар нь ЗХУ-д борлуулдаг байж билээ.

Одоогийн нөхцөлд экспортод махыг нь гаргах шаардлагатай 10 сая малыг Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хот дахь махкомбинатуудад авчирч нядлах бололцоо байхгүй болсон. Хүч чадлын хувьд бололцоогүй. Хамгийн гол шийдэх боломжгүй зүйл бол малын тууврын асуудал. Социализмын үед малыг 5 дугаар сард Хөдөө аж ахуйн нэгдэл, Сангийн аж ахуй, Иргэдээс худалдан авч бэлтгэдэг, бэлтгэсэн малыг аажим тууварлаад бэлчээрээр \ дундачаар 20 хувийн \ тарга авхуулж, 7-12 дугаар сард том махкомбинатуудад хүргэж тушаадаг тууварчид ажилладагбайсан бол одоо байхгүй, байх аргагүй болсон. 

Дээрх шалтгаанаар одоогийн нөхцөлд малчдаас өөрийн нь хэрэгцээнээсилүү гарсан малыгорон нутагтнь, тухайлбал сумын нутагт нь худалдан авч, тэнд нь нядалж махыг нь боловсруулдаг үйлдвэрүүдтэй болгохоос өөр махны нөөцийг ашиглах арга, гарцгүй болсон. Зөвхөн энэ нөхцөлд махыг экспортод гаргаж байх,малын мах, арьс ширнийнөөцийг бүрэн, үр ашигтай ашиглах, улмаар малын тооны өсөлтийг хязгаарлах нөхцөл бүрдэнэ. 


Мах боловсруулж экспортлох үйлдвэрийг заавал сум бүрт байгуулах санал уу ?.

Тийм. Сум болгон мал нядлах, махыг нь ангилан боловсруулах, боловсруулсан махаа датоод гадаад зах зээлд борлуулах үйлдвэртэй болох ёстой. Энэ бол мал аж ахуй эрхэлж байгаа иргэдийн эрх ашгийн, тэдний ирээдүйн хөгжлийн чухал нөхцөл. 

Мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг 2 үе шатаар байгуулах, Эхний үед гурван сум бүрийн дунд нэг буюу 100 үйлдвэр барих, Хоёрдугаар үед сум нэг бүрт байгуулсан байх нь зүйтэй.Ийм зорилтыг ойрын 5 жилдбагтаж ХЭРЭГЖИХхэрэгжүүлвэл мал аж ахуйн хөгжилд бодит ахич гарна. 

Сумдад мах боловсруулах үйлдвэр байгуулахад анхаарах асуудал бий. Тухайлбал:

-Сумын мах бололвсруулах үйлдвэр нэг бүр мал нядлах, махыг ангилан боловсруулах, ангилсан махыг сэврээх хөлдөөх болон хөлдөөж хадгалах, арьс ширийг давслан хадгалах зэрэг цех тасаг агуулахтай байх,

-Үйлдвэрт суурьлуулах тоног төхөөрөмж, ашиглахтехнологийг зөв сонгох,

-Маш чухал асуудал бол үйлдвэр нэг бүрт лаборатори ажиллуулах. Нядалсан мал нэг бүрийн дотор эрхтэнийг авч шинжилгээ хийгээд ямар нэг өвчин нян илэрсэн малын махыг актлаж устгадаг, эрүүл малын махыг лабораторийн шинжилгээгээрбаталгаажуулдаг байвал мах экспортод саадгүй борлогдоно.

- Мах боловсруулах үйлдвэрийг малчид хувьчилж авах боломжтой байх.

-Нэгж үйлдвэрийн хүчин чадал ямар байвал зохистойг тооцох хэрэгтэй. Ойрын 4 хүртэл жилийн хугацаанд сум дундын 100 мах болвсруулах үйлдвэр барьж 10 сая малыг үйлдвэрийн нөхцөлд нядалж, боловсруулсан махыг нь экспортод гаргах, мал худалдан авч нядлах хугацааг 5 сар байхаар тооцвол нэг үйлдвэрийг хоногт \ хонин тодгойд шилжүүлснээр \ 700 – 1000толгой мал нядалж боловсруулах хүч чадалтай байхаар тооцож болмоор байдаг.

Дотоод хэрэгцээний махны 50 орчим хувь мах боловсруулах үйлдвэрүүдээс төвлөрсөн хот сууринд борлуулагдах учраас сумдын мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд 15 орчим сая мал нийлүүлэгдэнэ гэж үзэж нэгж үйлдвэрийн хүч чадал, үр ашгийн тооцоогтодотгож болно.


Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хотын том махкомбинатууд болон аймгийн төвийн мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг яаж ажиллуулах вэ?

Эдгээр үйлдвэрүүд махыг гүнзгий боловсруулах чиглэлээр ажиллах, тухайлбал өөрсдийн нядалсан малын махболон сумдын үйлдвэрүүдээс төвлөрүүлсэн махыг боловсруулжЛаазалсан мах, Хиам, Сосиски, Элэгний нухаш, Нийтийн хоолны газрынхэрэгцээт ангилсан, хагас боловсруулсан мах, махан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж дотоод гадаад зах зээлд нийлүүлдэг байвал зохистой болно.


Сумдын мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд эргэлтийн хөрөнгийн хэрэгцээ их байж таарна. Яаж шийдэх вэ?.

Сумдын мах боловсруулах үйлдвэрийг жижиг дунд үйлдвэрт хамааруулж хөнгөлөлттэй зээлээр дэмжих зайлшгүй хэрэгцээ гарна. 

Мах боловсруулах үйлдвэрт малчдаас худалдаж авсан малын үнийг төлөхөд зориулж авсан зээл, мөн худалдан авсан малыг нядлах, махыг нь боловсруулах, хадгалах болон борлуулахад гарах бүх зардлыг мах, махан бүтээгдэхүүнээ борлуулсан орлогоос нөхөх хүртэл олон сарын хугацаа шаардагдана. Тийм учраас сумдын мах боловсруулах үйлдвэрт10 сараас доошгүй хугацаатай, харьцангуй бага хүүтэй зээл олгож байх боломжийг заавал олохшаардлага гарна. Ийм зээлийн эх үүсвэрийг улсын төсөвттусгай зориулалтаар байгуулсан сангаас, мөн арилжааны банкуудын өөрийн хөрөнгөөр бүрдүүлсэн активаасбүрдүүлэх боломжтой. Тусгай хууль гаргаж ч болох юм.


ТАНЫ ЭНЭ САНАЛ АНХААРАГДАЖ ХЭРЭГЖИХ МАГАДЛАЛ?.

МАНАЙ УЛСЫН 700 ОРЧИМ МЯНГАН ХҮНТЭЙ, 170 МЯНГАН ӨРХ АЙЛЫН, 400 МЯНГАН МАЛЧДЫН ЭРХЭЛЖ БАЙГАА МОНГОЛЫН УЛАМЖЛАЛТ БЭЛЧЭЭРИЙН МАЛ АЖ АХУЙН ХУВЬ ЗАЯАТАЙ ХОЛБООТОЙ САНАЛ УЧРААС АНХААРАГДАЖ ХЭРЭГЖИХ НЬ ДАМЖИГГҮЙ. 

САЛБАР ЭРХЭЛСЭН ЯАМ НЬ МАХ БОЛОВСРУУЛАХ ҮЙЛДВЭРИЙНТЕХНИКЭДИЙНЗАСГИЙН ҮНДЭСЛЭЛИЙГ ОЛОН ХУВИЛБАРААР БОЛОВСРУУЛЖ, ЭДИЙН ЗАСГИЙН ӨНДӨР ҮР АШИГТАЙ, НИЙГМИЙН ХӨГЖИЛД ҮЗҮҮЛЭХ ЭЕРЭГ НӨЛӨӨТЭЙГБАТЛААД, ЗАСАГ ТӨРИЙН ЗҮГЭЭС ДЭМЖСЭН ШИЙДВЭРИЙН ХАМТТАНИЛЦУУЛБАЛ ТӨР ХУВИЙН ХЭВШЛИЙН АЖ АХУЙН НЭГЖҮҮД, АЙМАГ СУМДЫН УДИРДЛАГА, МАЛ АЖ АХУЙ ЭРХЛЭГЧИД, ДОТООД ГАДААД ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАГЧИД СОНИРХОНО, ХЭРЭГЖҮҮЛНЭ ГЭЖ ИТГЭЖ БАЙНА.

2018 – 10 - 26.
































БЭЛТГЭН НИЙЛҮҮЛЭЛТИЙН СҮЛЖЭЭ БА ХЯТАДУУД


“Улаанбаатар аналитик хөгжлийн судалгаа”- ны хүрээлэнгээс өчигдөр “Ноолуурын салбарын нэмүү өртөгийн сүлжээ” форум хэлэлцүүлэг зохиов. Малчид үнэ өндөртэй, түүнчлэн олон жил найдвартай өгч аваад сурсан хятад эзэнтэй дотоодын ченжүүдэд  ноолуураа өгч байна. Цаашид ч өгсөөр байх дүр зураг харагдаж байгааг судлаачид сануулав. Өнөө жил нэг кг ноолуур 100-120 мянган төгрөгөөр эхэлж зах зээлд борлуулагдахаар байгааг салбарынхан хэлж байгаа юм. Хэдийгээр манай улс ноолуур бэлтгэгч хоршоо, компани, малчинд Хөдөө аж ахуйн биржээр дамжуулан ноолуураа арилжаалах боломж олгосон ч үүгээр дамжуулах сонирхол бага. Учир нь 150-200 малчин нэгдэж хоршоо байгуулж арилжаанд оролцох ч тэд НӨАТ төлөгч болж байгаа учраас тэр гэнэ. Тэгвэл ченжүүд малчдын хотноос газар дээрээс нь гараас ямар ч татваргүй авдаг. Түүнчлэн намар хүүхдийн сургалтын төлбөрийг урьдчилан өгч хавар ноолуураа авах  байдлаар гэрээ хийдэг. Энэ мэтээр анхан шатны нийлүүлэлтийг хятадын компаниуд оновчтой хийсэн нь манайх ноолуурын бэлтгэн нийлүүлэлтийн сүлжээгээ алдсан гэсэн үг.

Бэлтгэн нийлүүлэх компаниуд ноолуураа хилээр гаргахдаа монголын гаалийн зуучлагчид НӨАТ төлөхгүйгээр мэдүүлэг хийгээд 125 мянган төгрөг төлж экспортолдог аж. Энэ нь ХАА-н биржийн үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөө үзүүлдэг. Манайд өнөөдрийн байдлаар БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай 22 орчим угаах үйлдвэр ажиллаж байна. Манайх боловсруулж  нэмүү өртөг шингээсэн бүтээгдэхүүнийг экспортод гаргахад гаалийн албан татвараас чөлөөлдөг. Дээрх угаах үйлдвэрүүд үүнийг ашиглан шорооноос нь салгасан болж түүхий ноолуурыг их хэмжээгээр нь гаргадаг. Харин гаргасан ноолуурыг дахин боловсруулж утас болгож түүнийгээ манайд эргүүлэн жижиг ноолуурын үйлдвэрүүдэд импортолдог. Ийм л систем хэрэгжиж буйг тэд шүүмжлэв.


БИД НООЛУУРЫНХАА НӨӨЦИЙН 15 ХУВИЙГ АШИГЛАДАГ


Монгол Улсын ноолуур бол манай улсын ирээдүйн экспортын том салбарын нэг. Харин бид өнөөдөр байгаа нөөцийнхөө 15 хувийг ашиглаж байна. Ноолуураа дөнгөж угаасан төвшинд боловсруулж БНХАУ-ын зах, цаашлаад дэлхийн зах зээл рүү гаргаж буй ч  маш их давуу боломжоо алдаж буй. Дэлхийн ноолуурын зах зээлийн 48 хувийг Хятад, Монгол 40, бусад орнууд 12 хувийг эзэлж байна. Харин эцсийн боловсруулалтыг 15 хувийг дотооддоо боловсруулж, түүхий эд хийдэг. Эцсийн бүтээгдэхүүний 90 хувийг  Хятад улс дангаараа боловсруулж, эцсийн бүтээгдэхүүн хийдэг.  Тэгвэл манай улсын нийт нийлүүлэлт 9000 тонн түүхий ноолуур, 350 сая ам.долларын өртөгтэй. Харин үүнийг эцсийн бүтээгдхүүн хийхэд гурван тэрбум төгрөг хүртэлх орлого болно. Өнгөрсөн оны байдлаар дэлхий дээр 3.2 тэрбум ам.долларын ноолууран бүтээгдэхүүн борлуулсан. Үүний арван хувь нь Монголд орлого болж орсон. Цаашид ноолууран бүтээгдэхүүний эрэлт нэмэгдэж 2025 онд 4.2 тэрбум болох судалгааг хийжээ. Дэлхийн ноолуурын зах зээлийн эрэлтийг Америк, Европ, Хятад бүрдүүлдэг. 2017 оны байдлаар “Говь” , “Гоёо” хоёр нийлээд дэлхийн зах зээлийн  хоёр орчим хувийг эзэлж байна.

Дэлхий дээр байгаа бүх ноолуурыг нийлүүлээд 35 сая ширхэг цамц хийх боломжтой. Энэ ноолуурын эрэлт өндөр, үнэлгээ сайн байх шалтгааныг харуулна. Монгол Улсын хэмжээнд сүүлийн таван жилийн хугацаанд ямааны тоо толгой, ноолуурын нийлүүлэлт өссөн боловч, үнэ нь давхар өсчээ.  Өнгөрсөн онд ноолуурын дундаж үнэ 150 мянган төгрөг байв.


ҮНЭ ӨСГӨХ БОЛОМЖУУД


Өнгөрсөн хугацаанд манай ноолуурын салбарт боловсруулах хүчин чадал бий болсон боловч нэгдмэл зохион байгуулалттай системд орж чадаагүйгээс  нөөцөө алдаж байна. Хэлэлцүүлэгт оролцогчид илтгэл тавьж мэдээллээ нэгтгэж санал бодлоо солилцсоноор БНХАУ-ын ноолуурын кластерийн нийлүүлэлтийн сүлжээ нь  Монгол Улсын ноолуурын бэлтгэн нийлүүлэлтийн сүлжээний хамгийн анхан шатнаас эхлээд маш сайн зохион байгуулалттай ажиллаж байна гэдэг дүгнэлтийг хийлээ. Өөрөөр хэлбэл манай улсын ноолуур бэлтгэн нийлүүлэх бие даасан үндэсний хөрөнгө оруулалтай компаниудыг дэмжиж энэ сүлжээг сулруулах хэрэгтэйг оролцогчид онцлов. Түүнчлэн ноолуур боловсруулан экспортод гаргадаг бүх компани Монголын Хөдөө аж ахуйн биржээр дамжих ёстой боловч бүртгэлтэй эсэхийг гааль дээр шалгахгүй байгаатай холбоотой асуудал байна. Хөдөө аж ахуйн биржээр дамжиж арилжаалагдсан ноолуур Гаалийн бүртгэлээр бүртгэгддэг. Гэтэл уг биржийг бүрэн ашиглахгүй гаалийн зуучлагчаар дамжин хил гаргадаг. Энэ тохиодолд НӨАТ авдаггүй зэрэг нь биржээр дамжуулахгүй  сонирхол нь үүнтэй холбоотой. Яагаад гэвэл ХААБ-д малчин, компани, хоршоо хэн ч ноолуураа арилжаалсан ч НӨАТ авдагтай холбоотой аж. Нөгөөтэйгээр Монголын ноос ноолуурын холбоо салбараа хөгжүүлэх тухайд ажиллаж чадахгүй байгааг хэлэлцүүлгийн үеэр тус хүрээлэнгийн эдийн засагч н.Чимэддорж онцолж байв. Худалдаа экспортын чиглэлээ хариуцсан төрийн байгууллага байхгүй байгаа нь хамгийн том сул тал гэдгийг ч нэмж  ярьж байв.

























































Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний

экспортыг нэмэгдүүлэх санал

зөвлөмж.











Улаанбаатар.2019.


Агуулга.

1.Оршил.1.


2.Мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлэх 

санал зөвлөмж. 3.


3.Арьс шир боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлэх санал зөвлөмж.10.


4.Ноос, ноолуур боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлэх 

санал зөвлөмж. 13.


5.Мал аж ахуйн зах зээлийг хамгаалж ашиглах санал.17.


6.Монгол улсын Засийн газрын тогтоолын төслүүд.19-23,


.














1.

1.Оршил.

Монголын ард түмний өвөг дээдсүүд Хойд зүгтээ ой тайга, нуур цөөрөм, Өмнө зүгтээ хамгийн романтик аялалыг хийж болох говийн бүс нутаг, Баруун зүгтнь уулс сүндэрлэсэн алтайн бүс нутаг, дэлхийн өвд бүртгэгдсэн нуурууд, Зүүн зүгтээ Чингэс хааны төрсөн нутаг Онон голын эх, цаашлаад алдарт Халхын гол хүртэл үргэлжлэх зах хязгаар нь үл харагдах тал нутгийг бидэнд өвлүүлжээ.

Монголчууд бэлчээрийн мал аж ахуй, нүүдлийнсоёл иргэншлийг эрхэмлэж байсны ачаар өргөн дэлгэр газар нутаг, байгаль орчноо цэвэр ариун онгон төрхөөр нь уламжлан хадгалж чадсан.

Монгол улс цаашид тогтвортой хөгжих, байгаль орчин нь хамгаалагдах асуудалмал аж ахуй, ялангуяа бэлчээрийн мал аж ахуйг хөгжүүлж, малын гаралтай түүхий эдийг бүрэн боловсруулж өрсөлдөж чадах бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болох эсэхээс хамаарах болно. 

Монгол улсын бэлчээрийн малЦэвэр агаарт үргэлж хөдөлгөөнтэй бэлчээрлэж, Байгалд зэрлэг ургаж байгаа эмчилгээний гэж болох өвс ургамалаастаалагдсаныг шилж сонгон идээшилж, Цэвэр цэнгэг ус ууж амьдардаг учраасмах нь амт чанарын хувьд онцгой сайн байдагийгдэлхий даяар мэддэг болж байна . Бэлчээрийн малын мах хэрэглэхийг сонирхогчид олширч “ Жаргалтай малын мах хэрэглэ, Монголыг зорь” гэж ярьдаг болжээ.

Манай улсын ямааны ноолуур, тэмээний ноос, сарлагийн хөөвөрийг боловсруулж хийсэн бүтээгдэхүүн эрэлт ихтэй байна. Малын арьс ширийг боловсруулж хийдэг эрэлт ихтэйбүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд шаардагддаг түүхий эдийн арвин нөөц Монголд байна. 

Мал аж ахуйгаа хөгжүүлэх, малын мах, арьс шир, ноос ноолуурыг боловсруулах шилдэг технологийг эзэмшин дэлхийн зах зээлд өрсөлдөх чанартай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болохын тулд ойрынжилүүдэдхэрэгжүүлэх шаардлагатай гэж үзэж буй гол арга хэмжээгэнэхүү төсөлд санал болгож байна. 

Төсөлд дурьдсан санал арга хэмжээг амжилттай хэрэгжүүлбэл Монгол улсын гадаад худалдаа болон улсын төсвийн тэнцвэр эрс сайжрана, санхүү валютын нөөц нэмэгдэнэ, олон тооны ажлын байр бий болно, иргэдийн орлого нэмэгдэнэ. 

Энэ төсөлд тусгасан арга хэмжээ бэлчээрийн мал аж ахуйг эрхэлж, хүн байгаль, мал амьтныхолбоо, нүүдлийн өв соёлыг уламжлан хадгалж яваа, түүгээрээ хүнтөрөлхтөнд үнэлэгдэх гавьяатай монгол малчдаа дэмжих арга хэмжээ юм.Байгаль орчин, цаг агаар, мал амьтантай холбогдсон гайхамшигт монгол хэлээр монгол малчид л ярьдаг.Монголын газар нутаг, нуур, гол мөрөн, хөрсөнд нь ургадаг өвс ургамалын нэвтэрхий толь, цаг агаарыншинжээчид бол манай малчин иргэд. Ардчилсан хувьсгалаас хойших жилүүдэд,мал хувийн өмчид шилжсэний ачаар малчдын ахуй амьдрал өөрчлөгдлөө. Одоо 170 мянга 

2.

орчим малчин өрх байгаа бөгөөд түүний 81 орчим хувь нь нар салхины хүч ашигладаг цахилгаан үүсгүүртэй, 70 гаруй хувь нь зурагттай, 40 гаруй хувь нь хөнгөнболон ачааны авто машин, эсвэл трактортай, бас 45 гаруй хувь нь мотоциклтэй болжээ. Мал аж ахуй эрхлэгчдийн ахуй амьдралын чанаржилээс жилд сайжирсаар. 

Үндэсний статистикийн хорооны мэдээгээр2000 онд байсан 191 мянганмалчин өрхийн тоо 2010 онд 160 мянга болж цөөрч байсан бол 2017 онд 10 мянгаар нэмэгджээ. Нийслэлийн хүн 1990 оноос 2,5 дахин нэмэгдсэн бол сүүлийн жилүүдэд орон нутгаас шилжин ирэгсэдийн тоо цөөрч эхэллээ. Энэ бүхэн орон нутагт мал аж ажхуй эрхлэгчдийн амьдралын чанарт гарч байгаа өөрчлөлтийн нөлөө юм. Цаашдаа төвөөс орон нутгийг чиглэсэн нүүдэл өрнөж, иргэд маань өргөн уудам нутагтаа аль болохоор тархан байрлаж, дутагдаж гачигдах юмгүй, энх амгалан хөдөлмөрлөж амьдрах нөхцөл улам сайжирч байхучиртай. 

Мал аж ахуйн гаралтай түүхий эдийг бүрэн боловсруулж эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн дотоод хэрэгцээг хангаад гадаад зах зээлд борлуулах талаар энэхүү зөвлөмжид дурьдсан гол төсөл, арга хэмжээ ажил хэрэг болсноор Монгол улсын эдийн засгийг хөгжүүлэх, мал аж ахуй эрхлэгчдийн орлогыг нэмэгдүүлэх асар их нөөц ашиглагдах болно.


Энэхүү зөвлөмжид тусгагдсан төсөл нэг бүрээр нарийвчилсан үндэслэл тооцоо боловсруулах, төрийн болон хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж, үйлдвэрлэл эрхэлж байгаа иргэдийн үйл ажиллагааг сохистой бодлого чиглэлээр уялдуулах ажлыг дагнан хариуцах төрөлжсөн албыг бий болгон, зохих мэрэгжлийн албан хаагчдыг ажиллуулах зайлшгүй шаардлагатай байна.Тухайлбал: ХХААХҮЯ –нд 

-Мах боловсруулах үйлдвэрлэл эрхлэх газар, 

-Арьс шир боловсруулах үйлдвэрлэл эрхлэх газар, 

-Ноос ноолуур боловсруулах үйлдвэрлэл эрхлэхгазар, 

-Мөн хөдөө аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүний экспорт импортын асуудлыг хариуцсан газар байгуулж ажиллуулахыг санал болгож байна. 









3.




2.Мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлэх санал зөвлөмж. 


Малын тоо, махны үйлдвэрлэлийн одоогийн байдалд хийж болох гол дүгнэлт:


1.Монгол улсын малын тоо 1990 онд 25,9 сая байсан бол түүнээс хойших хугацаанд 2,6 дахинөсч 2017 онд 66,2 сая, 2018 онд 66,6 сая болтол нэмэгджээ. 

Монгол улсынмалын тооны өөрчлөлт.1990 оноос хойш.

Малын тоо:1990 онд2018 онд өсөлт %

Бүгд.\ мянга \25 857 66 459 257

Адуу2 2623 940174

Үхэр2 8494 380154

Тэмээ547460-16

Хонь15 083 30 554 202

Ямаа5 125 27 347 533


Сүүлийн гурван жилээр үзвэл, жил бүрийн малын зарлага нь тухайн жилийн бойжуулсан төлийн тооноос 2015 онд 4,6 сая, 2016 онд 7,0 сая, 2017 онд 8,5 сая-аар бага байжээ.Өнгөрсөн 2016 онд 12,7 сая, 2017 онд 14,1 саямалын зарлага гарсан нь тухайн оныхоо эхэнд байсан малын 22,7- 22,9 хувь байхад энэ хоёр онд бойжуулсан төлийн тоо оны эхэнд байсан малын 35-37 хувьбайжээ. 

Өөрөөр хэлбэл 1990 оноос хойших жилүүдэд өсгөсөн малынхаа зохих хэсгийг ашиглахгүй байснаасмалын тоо бэлчээрийн даацаас 14 орчим саяаар хэтэртэл өссөн байна. Зөвхөн2018 оноос өмнөх гурван жилд малын тоо жил дараалан 5-6 саяаар нэмэгджээ. 


2.Цаашид малын тооны өсөлтийг хязгаарлах, талхлагдсан болон муудсан бэлчээрийг сэргээхийн тулд зайлшгүй шийдэх шаардлагатай асуудал бол Улсын дотоод хэрэгцээний махаас илүү гарсан малыг төхөөрч махыг нь боловсруулжэкспортод борлуулдаг болох явдал. 


3.Мах экспортод борлуулахын тулд малыг зөвхөн үйлдвэрттөхөөрч, махыг нь үйлдвэрийн нөхцөлд аль болох гүнзгий боловсруулсан байх ёстой. Гэтэл 1990 оноос хойш мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлэх ажил хийгдсэнгүй.Мал бэлтгэл, мал тууврын систем байхгүй болсон үндсэн шалтгаанаар Улаанбаатар, Дархан, Чойбалсан хотод байгуулсан мал төхөөрөх,мах боловсруулах их хүч чадалтай үйлдвэрүүд хүч чадлаараа ажиллах нөхцөлгүй болжээ. Одоогийн байдлаар ээлжиндээ 5,7 мянган бод, 23 мянган бог мал төхөөрөх хүчин чадалтай 48 үйлдвэр байдаг гэх боловч 2018 онд 14 үйлдвэр нь ажиллаагүй, 22 үйлдвэр нь хүч чадлынхаа дөнгөж 10 хүртэл хувийг ашигласан, Хүч чадлынхаа 80 хувийг ашигладаг үйлдвэр ганц, 50 хувийг ашигласан үйлдвэр хоёр 

4.


байжээ.Түүхий эдийн хангалтгүй, байршил буруу, технологийн хоцрогдолтой, эргэлтийн хөрөнгөгүй зэрэг шалтгаанаар эдгээр үйлдвэрүүдийн хүч чадал ашиглагддаггүй. 

Нийт мах үйлдвэрлэлийн дөнгөж 5,7 хувь үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрсөн малын мах байдаг, дотоодын хэрэгцээнд нийлүүлж байгаа махны 90 орчим хувь нь гар нядалгааны, ариун цэврийн шаардлага бүрэн хангасан гэх баталгаагүй мах байдаг гэсэн мэдээ байна. 

Дотоод хэрэгцээнээс илүү малыг үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрч, махыг нь зохих стандартаар боловсруулж байх үйлдвэрүүдийг байгуулах ажил хийгдээгүй нь малын махыг экспортод борлуулж чадахгүй байгаа үндсэн шалтгаан.


4. Өнгөрсөн жилүүдэд эдийн засгийг солонгоруулна, үүний тулд хөдөө аж ахуйг хөгжүүлнэ гэх боловч үйлдвэрийн аргаар мал төхөөрч мах боловсруулах үйлдвэрүүд байгуулж ажиллуулах, бэлчээрийн малын махны онцгой чанарыг судалж сурталчлах, тэр үндсэн дээр малынхаа махыг экспортод ашигтай үнэ нөхцөлөөр борлуулах бодлого боловсруулж хэрэгжүүлсэнгүй. Энэ нь Засгийн газарт энэ чухал асуудлыг хариуцсан нэгж байхгүй байгаатай холбоотой. Ийм учраас Хөдөө аж ахуйн салбарыг хариуцсан Төрийн захиргааны төв байгууллага - ХХААХҮЯ –нд мах, малын гаралтай түүхий эдийг боловсруулж гадаад зах зээлд борлуулах, хүнсний зүйлийг импортлох бодлого хариуцсан нэгж бий болгох санал дэвшүүлж байгаа юм.

Махыг экспортод хэтэрхий бага буюу алдагдалтай үнээр борлуулдаг, зарим махан бүтээгдэхүүнийг өндөр үнээр импортолдог болсон байна. Дэлхийн зах зээлд малын кг махны дундач үнэ 7-10 ам доллар байдаг гэсэн мэдээ бий. Гэтэл экспортод 2017 онд нэг кг адууны махыг 1,7 ам доллар, Үхрийн махыг 2,7 доллар, Хонь ямааны махыг 3,18 доллараар борлуулжээ. Гэтэл 2016, 2017 онд кг үхрийн махыг 19-20 доллараар, 2016 онд хонь ямааны махыг кг-ыг нь 15 доллараар импортлосон мэдээ байна. БНХАУ-ын Хөх хотод дэлгүүрт нь бэлчээрийн хонины мах 50-100 юань буюу 8-16 доллартай тэнцэх үнээр буюу 20-40 мянган төгрөгөөр борлуулагддаг байна. Мах, махан бүтээгдэхүүний экспорт импортын бодлогыг хариуцсан нэгжийг ХХААХҮЯ-д бий болгосноор тухайн бүтээгдэхүүний гадаад худалдааг ашигтай болгох ажил зохиогдох болно. 


5. Мал тооллогын дүнгээр 2018 оны эцэст 66,6 сая буюу өнгөрсөн оны эцэст тоологдсон мал дөнгөж 200 мянгаар нэмэгдсэн мэдээгарлаа. Энэ онд бойжуулсан төл олон саяаар багассан, малын зүй бус хорогдол хэд дахин өссөнгэх мэдээ үнэн эсэх,ямар замаар малын зарлага их хэмжээгээр нэмэгдэж гарсныгтодорхой болгох шаардлагатай байна.

Улаанбаатар хотын баруун талд байдаг Эмээлт хэмээх газарт энэ оны намар Хятадын харьяат иргэд олон сая малыг иргэдээс худалдан авч, гар нядалгаа хийлгээд, нядалсан малын махны яс, толгой шийр дотор махыг хаяж зөвхөн тураг махыг нь өвчин авч гаргасан гэдэг мэдээ авсан юм. Чухам хэдэн тооны малын хэдэн тонн мах ийм арга замаар бэлтгэгдэж гадаадад гарсаныг тодоройлох боломж байсангүй. Холбогдох байгууллагуудын зохих мэрэгжлийн хүмүүсийг томилж Эмээлтийн орчимд зохиогддог малын арилжааг судлуулж, мал бэлтгэх, төхөөрөх,


5.


мах боловсруулах, дотоод гадаад зах зээлд борлуулах үйл ажиллагаагзохих хууль журмын дагуу, улс иргэдэд ашигтай нөхцөлөөр зохион байгуулж байх арга хэмжээний талаар Засгийн газраас шийдвэр гаргаж хэрэгжүүлэх нь зүйтэй байна.

Нэгтгэн дүгнэвэл ойрын жилүүдэд тухайн онд бойжуулсан төлийн тоотой тэнцэх тооны малыг дотоод хэрэгцээ болон экспортын зориулалтаар үр ашигтай зарлагадаж байх бодлого хэрэгжүүлэх, махыг зохих стандартаар боловсруулж ашигтай нөхцөлөөр экспортод гаргах нөхцөлийг яаралтай бүрдүүлэх явдалмалын тоог зохистой хэмжээнд байлгаж, бэлчээр, бэлчээрийн мал аж ахуйгаа хадгалж, өндөр үр ашигтайгаар хөгжүүлэхэд шийдвэрлэх ач холбогдолтой болжээ.


Махны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх зорилгоор дараах зүйлийг санал зөвлөмж болгож байна:


1.Уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуйг хадгалж, бэлчээрийг хамгаалж сайжруулах, малын тэжээлийн нөөц бүрдүүлж байх бодлого боловсруулж хэрэгжүүлэх.

Энэ ажлын хүрээнд шийдэх ёстой асуудал:

- Монгод улсын малын бэлчээрийн ашиглалт байдлыг байнга судалж, хамгаалж сайжруулж байх, талхлагдах муудахаас сэргийлэх арга хэмжээг боловсруулж зохих шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх ажЛыг хариуцсан, харьяандаа Бэлчээр тэжээлийн эрдэм шинжилгээний хүрээлэн бүхий, тусгай алба ажиллуулах.\ Үлийн цагаан оготно, царцааны дэлгэрэлтийг багасгах, бэлчээрийг сэлгэж ашиглах хамгаалах болон сэргээх,усжуулах ажлыг өргөтгөх, малын тооны өсөлтийг хязгаалах арга хэмжээ боловсруулах зэрэгт анхаарал төвлөрөх нь зүйтэй.\ 

-Малын тэжээлийн нөөцтэй болох арга хэмжээг эрчимжүүлж цаг уур хүндэрсэн тохиолдолдмалын зүй бус хорогдол гарахгүй байх нөхцөл бүрдүүлэх. 

-Экспорт, дотоод төвлөрсөн хэрэгцээнд зориулж төхөөрөх малын таргыг хадгалах нэмэгдүүлэх зориулалтаар, мөл төхөөрөх мах боловсруулах үйлдвэр бүхий сумдын нутагт тэжээлийн ургамлын үрийг ЗУРГАА ДУГААР САРЫН ДУНДУУР буюу хур бороо угтуулан тариалж,хүйтэрсэн цагт хураан \ монокорм \ ногоон тэжээл бэлтгэж байх. 


2.Жилд бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх тооны малыг зарлагадаж байх бодлого хэрэгжүүлэх.


Энэ нөхцөлд бэлчээрийн даацаас хэтэрсэн малын тоо улам нэмэгддэггүй байхболно.

Сүүлийн хоёр жилийн дүнгээр үзвэл жил бүр бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх таван төрлийн 20 сая малыг төхөөрч 470 орчим мянган тонн махны нөөц бүрдүүлэх боломж байгааг ашиглах. Үүнийг 2017 оны малын тоогоор жишээлж тооцвол: 







6.



БойжуулсанЗарлагадахМахныҮйлдвэрлэх

төл. мал.гарц.мах.\ м. Тонн\


Бүгд_____________22,64сая______20сая_____________________470м.тонн__


Адуу0,88 сая0,8 сая77 кг.61,6 м.тн.

Үхэр1,30 сая1,2 сая127 кг.152,4 м.тн.

Тэмээ0,07сая-249 кг-

Хонь11,10 сая10,0 сая16 кг.160,0 м.тн.

Ямаа9,19 сая8,0 сая12 кг.96,0 м.тн.


Жилд бойжуулж байгаа төлийн тоотой тэнцэх 20 сая малын 470 мянган тонн махны нөөцийн 50 орчим хувь нь махны дотоод хэрэгцээг хангахад хүрэлцдэг учраас нөгөө 50 хувийг нь зохих стандартын дагуу боловсруулж экспортод борлуулж байх асуудлыг шийдэх шаардлагатай.


3.Экспортод борлуулдаг махны хэмжээг 200 – 210 мянган тоннд хүргэх. 

Монгол улсын хүн ам одоо 3,3 сая. Монголын нэг хүнд оногдох малын махны жилийн хэрэглээг 70 - 80 кг-аар тооцох нь зүйтэй бөгөөд энэ нөхцөлд малын махны жилийн дотоод хэрэгцээ дээр дурьдсан махны нөөцийн 50 орчим хувь буюу 260 мянган тонн хүртэл хэмжээнд байх болно. Цаашид малын махны дотоодынхэрэглээ их нэмэгдэхгүй, шувуу гахайн махны хэрэглээ нэмэгдэх болов уу. 


4. Мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг орон нутагт байгуулах хэрэгтэй. 

Экспортод гаргах 210 мянган тонн мах зөвхөн үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрөгдсөн малын, үйлдвэрийн нөхцөлд боловсруулагдсан мах байх шаардлагатай. Энэ бол 9-10 сая орчим толгой мал. Дотоод хэрэгцээний бүх махны 50 орчим хувь нь төвлөрсөн буюу нийслэл болон аймаг хотын төвийн хэрэгцээнд нийлүүлэгдэх бөгөөд түүнд зориулагдах 5 сая орчим малыг мөн үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрч боловсруулсан байх нь зүйтэй. Нийлбэр дүнгээр 14-15 сая мал үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрөгдөж, мах нь үйлдвэрт боловсруулагдсан байх шаардлагатай.


5. Экспорт болон дотоод төвлөрсөн хэрэгцээний маханд зориулагдах 15 сая толгой малыг үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрч, махыг нь боловсруулахын тулд малын төрлөөр бол Адуу 570 мянга, Үхэр 860 мянга, Хонь 7,6 сая, Ямаа 6,0 сая, нийт малын дүнгээр барагцаалбал 1,4 сая бод, 13,6 сая бог малыг төхөөрөх нийлбэр хүчин чадалтай үйлдвэрүүдийг байгуулах шаардлагатай.


6. Мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг сумдад байгуулах нь зохимжтой. Улсын хэмжээний бүх 330 сумаас эхний ээлжинд буюу ойрын 2-3 жилд багтаж гурван сумын дунд үйлчлэх 

7.


зориулалтаар 100 суманд мал төхөөрч мах боловсруулах үйлдвэр байгуулах ажлыг тэргүүн зэргийн ач холбогдолтой ажил болгох нь зүйтэй. \ нэг үйлдвэр барих өртөг 3 сая ам доллар, бүгд 300 орчим сая ам. доллар шаардлагатай гэсэн урьдчилсан дүн гарч байгаа.\


Эдгээр үйлдвэрүүдийг байгуулах, ашиглах асуудлыг экспортод гаргах, дотоод төвлөрсөн хэрэгцээнд нийлүүлэх махыг зөвхөн үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрсөн малын, үйлдвэрийн нөхцөлд боловсруулсан мах байвал зохих, эрүүл ахуйн шаардлагыг өндөржүүлэх арга хэмжээтэй хослуулах нь зүйтэй.

Сумдад байгуулах 100 үйлдвэрт одоо байгуулагдаад байгаа үйлдвэрүүдийг техник, технологийн шаардлага хангасан эсэхийг хагалзаж хамааруулж болох юм.


7. Мал төхөөрөх хугацааг 7 дугаар сарын 15-наас 12 дугаар сарын 15- нд буюу 160-180 хоногоор тооцвол 100 суманд барих үйлдвэрийн нэг сумын үйлдвэрийг хоногт 90 орчим бод, 900 - 1000 бог мал төхөөрөх хүчин чадалтай байхаар барихшаардлагатай. Энэ арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр гар аргаар мал төхөөрдөхийг зогсоож, эрүүл ахуйн шаардлагад тохирсон мах нийлүүлэгдэж байх болно.

\ 1430 000 бод : 160 хоног = 90. \\13,6 сая бог : 160 хоног = 900. \

Үйлдвэрт төхөөрсөн малынхаа экспортлоход зориулах махыг импортлогчийн тавьдаг шаардлагад нийцүүлэн ангилах, боловсруулалт хийх, савлах, ачуулах борлуулах ажлыг үйлдвэрүүд дээр зохион байгуулна. Дотоод төвлөрсөн хэрэгцээнд зориулах махыг үе мөчөөр эвдэх болон нийтийн хоолны газар, худалдааны газрын шаардлагад нийцсэн хэмжээ хэлбэрээр боловсруулж савлах, малын дотор эрхтэнийг ангилж боловсруулах, дотоод гадаад зах зээлд борлуулах ажлыг мөн үйлдвэрүүдэд зохион байгуулж байвал зохино. 

Мал төхөөрөх, төхөөрсөн малын мах дотор эрхтэнийг боловсруулах, савлаж борлуулах болон үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжид үйлчилгээ ариутгал хийж байх зэрэг ажил жилийнбүх хугацаанд хийгдэх буюу үйлдвэрт ажиллагсад нь үндсэндээ жилийн турш тогтмол ажилтай байх болно. 


8. Сумдад байгуулах мал төхөөрөх мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг хамгийн орчин үеийн техник технологоор байгуулах, үйлдвэр нэг бүр лабораторитой, малыг төрөөрөх үед дотор эрхтэнд нь шинжилгээ хийж ямар нэг өвчин илэрсэн малын махыг устгаж, эрүүл малын маханд гэрчилгээ өгдөг байх нь чухал.


8.


Шаардлагатай гэж үзвэл импортлогч улсын лаборантыг ч тус лабораторьт ажиллахыг зөвшөөрдөг байх нь зүйтэй.


9. Сумдад мал төхөөрөх , мах боловсруулах үйлдвэрүүд бариж ашиглахын ач холбогдол:

-Гадаад зах зээлд болон дотоод төвлөрсөн хэрэгцээнд чанар, эрүүл ахуйн хэрэгцээ хангасан мах, махан бүтээгдэхүүн борлуулдаг болно,

-Монгол улсын гадаад худалдааны ашиг, валютын нөөцийг нэмэгдүүлнэ.

-Малын борлуулалтаас олох малчдын орлого нэмэгдэнэ,

-Малчид өөрийн хэрэгцээнээс илүү гарсан малыг сумынхаа нутагт байгаа буюу үйлчлэх үйлдвэрт борлуулж байх болно.

-Сумдад ажлын байр, тогтмол орлоготой иргэд нэмэгдэнэ,

-Мал борлуулах зах зээл бий болсноор мал аж ахуй эрхлэгчид нэмэгдэнэ,

-Малын дотор эрхтэнийг боловсруулж эргэлтэнд оруулснаар орлого ашиг өснө,

-Үйлдвэрт төхөөрсөн малын гэмтэлгүй, давсалж чанарыг нь хадгалсан арьс ширний нөөцтэй болно.

-Малын зүй бус хорогдол багасна.

-Малын тоог зохистой хэмжээнд байлгаж, малын бэлчээр талхлагдахаас хамгаалах нөхцөл сайжрана.

-Малчид үйлдвэртэй шууд харилцдаг, боловсруулах үйлдвэрүүд бүтээгдэхүүнээ гадаад дотоодын зах зээлд шууд нийлүүлдэг болсноор шат дамжлага цөөрч, зардал өртөг хямдарч эдийн засагт эерэгээр нөлөөлнө.

-Сумдад байгуулах мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрүүд хувьцаат аж ахуйн нэгж байж, харьяалах гурван сумын малчид нь үйлдвэрт хувьцаа эзэмшигчид болсон байвал манай улсын мал аж ахуй эрхлэгчдийн ажил амьдралд асар их ач холбогдол үзүүлэх болно.

-Сумдад байгуулсан үйлдвэрүүдэд малыг малчдаас газар дээр нь худалдан авдаг болсноор талхлагдаагүй бохирдоогүй бэлчээрт байгаа, тарга хүчтэй, эрүүл мал үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрөгдөж иах нь боловсрогддог болно. 


10. Улсын хэмжээнд 100 сумандмал төхөөрч, мах боловсруулах үйлдвэр байгуулснаар махны экспорт, валютын орлогыг нэмэгдүүлэх боломжашиглагдана. Жилд экспортод гаргаж болох 210 орчим мянган тонн махны борлуулалтаас хамгийн багаар тооцход 700 орчим сая ам. долларын орлого орно. Махны боловсруулалтын чанар хангалтгүй, арилжаа хийх туршлагагүй, дэлхийн зах зээлийн үнийн талаар судалгаа хангалтгүй, захзээлээ олоогүй гэх мэт шалтгаанаар 2018онд дундачаар нэг тонн махыг 2910 ам.доллараар буюу хэт хямд үнээр борлуулсан гэж үзэх үндэслэлтэй.

Дэлхийн зах зээлд малын махны дундаж үнэ тонн нь 7-10 мянган доллар байдаг гэх мэдээлэлийн дагуу доод үнээр тооцвол 1,5 тэрбум хүртэл долларын орлого олох боломж байгаа.


11. Мал аж ахуйн гаралтай боловсруулсан бүтээгдэхүүн, үүний дотор мах махан бүтээгдэхүүнийг гадаад ямар зах зээлд, ямар нөхцөл үнээр экспортлох бодлого боловсруулж хэрэгжүүлж байх үүргийг дээр дурьдсанаар ХХААХҮ яаманд байгуулагдах 

9.


алба хариуцана. Тус яамны тухайн асуудлыг хариуцахгазар нь Махыг экспортын шаардлагад нийцүүлж боловсруулах, Япон, Франц зэрэг улсад адууны махыг, Ойрх дорнотын улсуудад хонь хурганы махыг, Евопын орнуудад бог малын өлөнг борлуулах зэргээр ашигтай зах зээлийг оновчтой сонгох, ОХУ ба БНХАУын талтай махмахан бүтээгдүүнийг нийлүүлэхэд оногдуулдаг 25 хувь,16 хувийн гаалийн татварыг тэглэх буюу багасгах асуудлаар хэлэлцээр хийж шийдүүлэх, Мах махан бүтээгдэхүүний экспорт, импортыг зохистой бодлогоор ашигтай нөхцөлөөр зохицуулж байх зэрэг асуудлыг хариуцдаг байх болно.


12. Сумдад байгуулах мал төхөөрч, мах боловсруулах үйлдвэрийн техник эдийн засгийн үндэслэлийг хэдэн хувилбараар боловсруулж зохистойг сонгох, Зуун үйлдвэрийг хамгийн өндөр шаардлага хангасан техник технологийг сонгоод богино хугацаанд барьж байгуулах ажлыг зохион байгуулах асуудлыг ХХААХҮЯ хариуцах.

Сумдад барих мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг барихад шаардагдах хөрөнгийг улсын төсвөөс эх үүсвэр гарган зээлийн хэлбэрээр санхүүжүүлэх. Техник эдийн засгийн үндэслэлд заасан үзүүлэлтийг хангаж ажиллуулах үүрэг хүлээсэн төрийн ба хувийн хэвшлийн хувьцаат аж ахуйн нэгж байхаар үйлдвэрүүдийг байгуулж ажиллуулах. Техник эдийн засгийн үндэслэлийг судалсан үндсэн дээр хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж тус үйлдвэрийг санхүүжүүлж барих ашиглах хүсэлт гаргавал зөвшөөрч, үйл ажиллагааг нь төрийн зүгээс дэмжих нь зүйтэй. 

Хоногт 100 хүртэл бод, 1000 хүртэл бог мал төхөөрч, махыг нь боловсруулах зохих стандартын шаардлага хангасан үйлдвэр байгуулахад шаардагдах хөрөнгө 3 сая орчим ам. доллар, 100 үйлдвэр байгуулахад бүгд 300 орчим сая ам. доллар шаардагдана гэсэн барагцаа байна.Үйлвэр байгуулах техник эдийн засгийн үндэслэлийг нарийчлан боловсруулахад тодорхой болох юм.


13.Сумдад байгуулах мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд иргэдээс мал худалдаж авхад нь зоиулсан жил хүртэл хугацаатай, боломжийн \ жилийн 3-5 хувь \ хүүтэй зээл олгодог байх асуудлыг шийдэх хэрэгтэй.

14.Ард иргэдэд зөвхөн өөрийн хүнсний хэрэгцээнд зориулах малаа гар аргаар төхөөрөхийг зөвшөөрч, төв суурин газрын хэрэгцээнд гар нядалгааны мах нийлүүлэхийг хориглосон шийдвэр гаргаж хэрэгжүүлэх нь зүйтэй байна. Ийм шийвэр гаргаж хэрэгжүүлснээр иргэдийг эрүүл аюулгүй хүнсний бүтээгдэхүүнээр хангах, үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрсөн малаас гарах бүтээгдэхүүнийг гэмтээлгүй бүрэн боловсруулжашиглах нөхцөл бүрдэнэ. 

Улаанбаатар хотын бүх дэлгүүр, нийтийн хоолны газруудад зөвхөн үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрсөн малын мах, махан бүтээгдэхүүннийлүүлж байхарга хэмжээг 2019 оноос хэрэгжүүлэх, үүнтэй холбогдуулж “ МБҮ ТРЕЙД ХХК “-ийн санаачлан “ Эмээлт ” болон “ Налайх “ орчимд байгуулж эхэлсэн Хотод орж ирэх бүх малыг хүлээн авч үйлдвэрийн аргаар төхөөрч өгч байх цогцолборуудыггүйцээн барьж ашиглалтад оруулж ашиглахад Улаанбаатар хотын зүгээс дэмжлэг үзүүлэх нь зүйтэй юм.






10.

3.Арьс шир боловсруулах үйлдвэр 

хөгжүүлэх санал зөвлөмж.


Гол дүгнэлт:

Монгол улсад хорь дугаар зууны гучаад оноос арьс ширийгүйлдвэрийн аргаар боловсруулж эхэлсэн бөгөөд 60 – 80 - аад онд нь боловсруулах технологийн хувьд тухайн үеийн дэлхийн түвшинд ойртожбайжээ. Ийм үйлдвэрлэл 1990 –ээд ондунаад аажим сэргэж байгаа боловч одоо цагт дэлхийн технологийн хүрсэн түвшингээс 80 орчим хувиар хоцорч байгаа гэсэн дүгнэлтийг салбарын мэрэгжилтнүүд хийж байна. 

Арьс ширний боловсруулалтад импортоор авч ашигладаг химийн бодис, урвалжуудын сонголт сайн биш, технологийн шинэчлэл, түүний талаархи мэдлэг мэдээлэл тааруу байгаа явдал боловсруулах үйлдвэрүүдийн хүч чадлын ашиглалт, үр ашиг, бүтээгдэхүүний чанарт ноцтой нөлөөлж байна. 

Хэрэглэж байгаа техник технолог хоцрогдсон,цэвэрлэх байгууламж доголдолтой хуучин үйлдвэрүүдийг нийслэлээс нүүлгэн шилжүүлэх шийдвэртэй боловч хэрэгжүүлж чадахгүй удаж байгаа нь энэ чухал салбарын хөгжлийг хойш татсаар байна. 

Жилд дундачаар 14,5 саяарьс шир бэлтгэдэгээс 26 орчим хувь буюу 3,7 саяыг үндэсний үйлдвэрүүдэдболовсруулж, үлдсэн 74орчим хувь 10,8 сая арьс ширийг түүхийгээр буюу анхан шатны боловсруулалт хийсэн байдлаар БНХАУ-д экспортолдог байна. Экспортод 2017 онд гаргасанболовсруулсан арьс ширэнд адуу Үхрийн шир 50 гаруй хувь, Ямааны арьс 30 гаруй хувь, Хонины арьс 17 орчим хувь байжээ. 

Арьс ширний өчүүхэн хэсгийг боловсруулж энэ салбараас ихээхэн ашиг олох боломжоо ашиглаж чадахгүй байна. ХХААХҮЯ-ны мэдээгээр 2017 онд 15 үйлдвэрээс 22,7 сая долларын экспорт хийсэн. Боловсруулсан \ 3,7 сая \ арьс ширний экспортын орлого 19,54 сая доллар бол боловсруулаагүй \ 10, 8 сая \ арьс ширний экспортоос олсон орлого дөнгөж 2,97 доллар болжээ.Боловсруулсан арьс ширээс 20 дахин илүү орлого олж болох байна. Өөрөөр хэлбэл түүхийгээр гадагш гаргаж байгаа \ 10 гаруй сая \ арьс ширийг чанарын одоогийн тааруухан түвшинд ч боловсруулсан нөхцөлд экспортын орлогыг 60 гаруй сая доллараар нэмэгдүүлэх боломжтой байна.

Мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг орон нутагт байгуулж экспортод мах гаргах боломжийг ашигласан нөхцөлд жил бэлтгэх арьс ширний тоо одоогийнхоос 6 саяаар нэмэгдэж 20 сая орчим болох, үүний дотор адуу үхрийн шир 2 сая,\ үүнээс 1.4 сая нь үйлдвэрт төхөөрсөн бод малын шир \ Хонь ямааны арьс 18 сая \ үүнээс 13,6 сая нь үйлдвэрт төхөөрсөн бог малын арьс \ байх болно. 


Социализмын үед байсан түүхий эд бэлтгэлийн систем байхгүй болсон учраас боловсруулах үйлвэрүүд арьс ширийг намрын улиралд зууч худалдаачдаас худалдаж авдаг. Ихэнх мал гараар төхөөрөгдөж байгаа учраас арьс ширэнд өвчих үеийн эсгэсэн урсан гэмтлийн гологдол их байдаг. Зууч худалдаачдын авчирч байгаа арьс ширнээс 30 орчим хувийн гологдол гардаг. Арьс ширний нөөцийг бүрэн ашиглах, түүний чанарыг муутгахгүй байхад мал төхөөрөх үйлдвэрүүд байгуулж малынгар гядалгааг хориглох явдал шийдвэрлэх ач холбогдолтой.

11.

Санал, Зөвлөмжүүд.


Дээр дурьдсаныг нэгтгэн дүгнэвэл, арьс ширний нөөцийг бүрэн дайчилж, бүрэн боловсруулж, дотоод гадаад зах зээлд үр ашигтай борлуулан, валютын нөөц, мал аж ахуй эрхлэгчдийн орлогыг нэмэгдүүлэх зорилгоор ойрын хугацаанд дараах гол арга хэмжээ хэрэгжүүлэхийг санал болгож байна. 

1.Ойрын 4 хүртэл жилийн хугацаанд мал төхөөрөх, мах боловсруулах сум дундын 100 үйлдвэр барьж ашиглалтад оруулах үндсэн дээр гар аргаар мал төхөөрөхийг хязгаарлаж, дотоод төвлөрсөн хэрэглээ болон экспортодзориулах малыг зөвхөн зориулалтын үйлдвэрүүдэд төхөөрч, махыг нь ангилан боловсруулдаг, малыг төхөөрсөнөөс хойш богино хугацаанд арьс ширийг ньдавсалж хадгалаад боловсруулах үйлдвэрт нийлүүлдэг болох. 

Дотоод төвлөрсөн хэрэгцээ болон экспортод зориулсан малыг төхөөрөх үйлдвэрүүдтэй болсноор үйлдвэрийн нөхцөлд төхөөрөгдсөн малын, гэмтэл согоггүй 15 орчим сая арьс шир \ үүний дотор 1,4 сая орчим адуу, үхрийн шир, 6,0 сая ямааны, 8 сая орчим хонины арьс \ -ийг сайн чанартай арьс ширэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боловсруулах үйлдвэрүүдэд нийлүүлж байх бололцоо бүрдэнэ.


2.Орчин үеийн теник технологтой, цэвэрлэх байгууламж бүхийарьс шир боловсруулах шинэ үйлдвэрийн цогцолборыг Өвөрхангай, Хэнтий аймгийн нутагт байгуулж, Улаанбаатар хотод байгаа арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдийн тоог цөөрүүлэх.  Шинээр байгуулах үйлдвэрүүдийн техник технологийг сонгох, хуучин үйлдвэрүүдийн техникийг шинэчлэхдээ нийт дүнгээр 20 сая арьс шир, үүний дотор 2 сая шир, 18 сая арьсний нөөцийг бүрэн дайчилж боловсруулах хүчин чадалтай, өрсөлдөх чанартай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг үйлдвэрүүдтэй болох бодлого хэрэгжүүлэх. 

-Өвөрхангай аймагт байгуулах арьс шир боловсруулах үйлдвэрт Баруун ба Хангайн бүсэд хамааруулдаг Баянөлгий, Увс, Ховд, Хөвсгөл, Завхан, Говьалтай, Баянхонгор, Будган, Орхон, Архангай, Өвөрхөнгай аймагт мал төхөөрөхөд гарах 12 сая хүртэл тооны арьс ширийг төвлөрүүлж боловсруулах,

-Хэнтий аймагт байгуулах арьс шир боловсруулах үйлдвэрт Зүүн бүсэд хамааруулдаг Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий, аймагтмал төхөөрөхөд гарах 5 сая хүртэл тооны арьс ширийг боловсруулах,

- Улаанбаатар, Дархан хот дахь арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдэд төвийн бүсэд хамааруулдаг Говьсүмбэр, Дархан-Уул, Дорноговь , Дундговь, Өмнөговь, Сэлэнгэ, Төв аймаг, Улаанбаатар хотод мал төхөөрөхөд гарах 3 сая орчим тооны арьс ширийг боловсруулахаар тооцох.

Эмээлт, Налайхад мал төхөөрөх үйлдвэр бий болгож малын гар нядалгаа хийж байгааг хориглон зогсоох арга хэмжээ хэрхэн хэрэгжихээсшалтгаалж Улаанбаатар хотын арьс шир боловсруулах үйлдвэрт боловсрогдох арьс ширийн тоо тодотгогдох, мөн Дархан хот дахь арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдийн хүч чадлыг ашиглах шаардлага байгаа учраас энэ хоёр хотод боловсруулах арьс ширний дээр дурьдсан тоо нэмэгдэх магадлалтай. 

Өвөрхангай, Хэнтий аймагт арьс шир боловсруулах үйлдвэр байгуулснаар Баруун болон Зүүн бүсийн аймгуудад төхөөрөгдөх малын арьс ширийг богино зайд тээвэрлэн авч боловсруулах болно. 

12.


Хамгийн чухал ньУлаанбаатар, Дархан хотын цэвэрлэх байгууламжийн ачаалал, хөрсний бохирдлыг багасгах ач холбогдолтой.


3.Хүний нөөц, мэрэгжлийн боловсон хүчин бэлтгэх, тэднийг тогтвортой ажиллуулах арга хэмжээ авах. Эхний ээлжинд зохион байгуулах ажил:

- Итали, Турк, БНХАУ зэрэг улсад Арьс шир боловсруулж байгаа орчин үеийн технологийн үйлдвэрт монголын залуучуудыг ажиллуулж мэрэгжил дадлагатай боловсон хүчний нөөцтэй болох, 

- Арьс шир боловсруулах үйлдвэрт ажиллаж байгаа зохих мэрэгжил эзэмшиж мэрэгшсэн ажилчид тухайн үйлдвэртээ хувьцаа эзэмшдэг, тогтвортой ажилладаг байх асуудлыг шийдэх .


4.Арьс ширэн түүхий эдийн нөөцийг бүрэн хуримтлуулж, бүрэн боловсруулах, өрсөлдөх чадвар чанартай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, дотоод гадаад зах зээлд зохистой, үр ашигтай нөхцөлөөр борлуулж байх бодлого хэрэгжүүлэх бодлого боловсруулан хэрэгжүүлж байх үүрэгтэй \ Арьс ширний үйлдвэрлэлийн бодлогын \ албыг ХХААХҮЯ-д бий болгох.


5. ХХААХҮЯ- ны Арьс ширний үйлдвэрлэлийн бодлогын албанд дараах асуудлыг давхар хариуцуулах нь зүйтэй: 

- Гадаадын хөрөнгө оруулагчдад Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр Арьс ширийг боловсруулж эцсийн бэлэн бүтээгдэхүүн гаргах үйлдвэр байгуулахыг зөвшөөрчалбан ёсоор бүртгэн үйл ажиллагаанд нь хяналт тавьдаг байх, түүхий арьс ширийг зөвхөн мал төхөөрөх үйлдвэрүүдээс худалдан авч байхыг зөвшөөрдөгжурам тогтоох,

- Гадаадын иргэд, аж ахуйн нэгж Монгол улсын нутагт амьд мал, малынарьс шир, ноос ноолуурыг иргэдээс өөрсдөө үнэ тогтоон худалдан авдаг байхыг хориглох, 

- Гадаадаас орж ирж байгаа арьс ширэн болон түүнийг дуурайлган хийсэн бүтээгдэхүүнд татвар ноогдуулж үндэсний үйлвэрүүдээ дэмжихэд чиглэсэн эрга хэмжээ авч байх. 


6. Арьс ширийг бэлтгэхээс эхлэн боловсруулах борлуулах хүртэл \ 12 сар хүртэл \ хугацаанд эргэлтийн хөрөнгийн шаардлага гардаг. Энэ салбарын ажлыг дэмжих онцлог шаардлага, өртгөө нөхөх найдвартай, эдийн засгийн хувьд өндөр үр ашигтай байх магадлалтайг харгалзаад Арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдэд тухайн үйлдвэрийн технолог, ажлын зохион байгуулалт, тогтвортой ажиллагаа зэргийг харгалзаад сарын 0,5 орчим хувийн хүүтэй эргэлтийн хөрөнгийн жилийн хугацааны зээл олгодог журам тогтоох нь зүйтэй юм.


7. Өвөрхангай, Хэнтий аймагт арьс шир боловсруулах үйлдвэр шинээр байгуулахад шаардагдах хөрөнгийг улсын төсвөөс гаргахаас өөр аргагүй.







13.

4.Ноос, ноолуур боловсруулах үйлдвэр 

хөгжүүлэх санал зөвлөмж.


Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлснээр Монгол улс 2017 оны дүнгээр 30 600 тонн хонины ноос, 1 400тонн тэмээний ноос, 180 тонн сарлагийн хөөвөр, 10 200тонн ямааны ноолуур үйлдвэрлэсэн байна.

Хонины ноос:

Нөөц:

Хонины ноос бэлтгэсэн хэмжээ 2017 онд 30,6 мянган тонн, 2018 онд 33 мянган тонн. Энэ нь оны эхэнд байсан хонь \ 27,8 сая – 30,1 сая \ 8,2 хувиар нэмэгдсэнтэй холбоотой.

Нэг хониноос 1,3 кг ноос гардаг гэж үздэг. Тухайн жилд бэлтгэгдсэн ноосныоны эхэнд тоологдсон хонины нэгжид оногдох хэмжээ 2017 онд 1,1 кг байсан бол 2018 онд 0,96 кг байна. Завод ноос 5000 орчим тонн гардаг боловч ашиглалтын асуудал тодорхой бус байгаа. Ийм учраас хонины ноосны нөөц, түүний бэлтгэлийн систем, ашиглалтыг нарийвчлан шалгаж, түүний нөөцийг бүрэн цуглуулж ашиглах цогц арга хэмжээ авах шаардлага байна. 


Ашиглалт:

-Бэлтгэж байгаа ноосыг бүрэн хэмжээгээр угааж чадах үйлдвэрийн хүчин чадал байна.

-Бэлтгэсэн ноосны 75 хувь 22 900 тонн ноосыг 2017 ондболовсруулалтгүйгээр экспортод гаргаж, боловсруулах үйлдвэрүүдэд 5000-7800 тонн хонины ноос авч ашигласан мэдээ бий. 

Хонины ноос 2018 онд 33 мянган тонн бэлтгэгдсэн, түүнээс экспортод 11,6 мянган тонныг гаргасан, үйлдвэрүүдэд 8 мянга орчим тонныгашигласан мэдээ байна. Гэтэл бэлтгэсэн ашигласны зөрүү 13,4 мянган тонн хонины ноосыг ямар компани буюу хувь хүн, хууль эрх зүйн ямар акт зөвшөөрлийн дагуу, ямар зориулалтаар яаж бэлтгэж юунд ашигласан мэдээ олдохгүй байна. 


- Хонины ноосны боловсруулалтаар ахиц гарч байгаа боловч үйлдвэрүүдийн хүчин чадал хагас ашиглагдаж байна. Тухайлбал: Самнасан 1700 тонн ноос , 3150 тонн ээрмэл гаргах үйлдвэрүүдийн хүчин чадал 51, 46 хувиар ашиглагддаг, Жилд 1,6 сая кв метр хивс, 1 сая ширхэг сүлжмэл эдлэл үйлдвэрлэх хүч чадлын 48 хувь ашиглагддаг. Мөн 8ОО мянган кв. метр нэхмэл эдлэл хийх боломжийг 25 хувиар ашиглаж байна. Дотоод хэрэгцээнд шаардлагатай эсгий, нэхээсгүй эдлэл,ноосон дулаалга эдлэлийн хүч чадлын ашиглалт 60 орчим хувь байна.


Санал, зөвлөмж:

1.Хонины ноосны бүх нөөц 38-40 мянга, үүний дотор уртын ноос 33 мянган тонн байгааг бүрэн хэмжээгээр бэлтгэдэг, бэлтгэгдсэн нөөцөөс дотоддоо боловсруулах хэмжээг жилээс жилд нэмэгдүүлж, угаасанноосыг экспортод борлуулах ажлыг нэгдсэн бодлого зохицуулалттайгаар хэрэгжүүлдэг болох. 



14.


2.Хонины ноосыг самнах, ээрэх, хивс сүлжмэл нэхмэл бүтээгдэхүүн болон дулаалгын материал үйлдвэрлэх замаар ойрын 5 жилд багтаан энэ ноосны бүх нөөцийг бүрэн боловсруулж, бэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн борлуулах үндсэн дээр

үндэсний ба гадаад валютын орлогыг эрс нэмэгдүүлэх цогц арга хэмжээ боловсруулах.

3.Хонины ноосын нөөцийг бүрэн боловсруулж дараах нэр төрлийн эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг болох зорилго хэрэгжүүлэх:

-хивс, -эсгий, -эсгий гутал, -сүлжмэл, - нэхмэл, -дулаалга.


Сарлагийн хөөвөр.

Жилд 350 орчим тонн бэлтгэдэг, 100 хувь боловсруулж байгаа, бэлэн бүтээгдэхүүний чанар өндөр, үр ашигтай байгаа гэж үздэг. 


Тэмээний ноос.

Жилд 1400 - 1700 тонн бэлтгэгддэг. Угаах зардал бага, ээрмэл утас гаргахад тохиромжтой, бэлэн бүтээгдэхүүний дулаан хадгалах чадвар өндөр зэрэг онцлогтой, ховорт тооцогддог эрэлт ихтэй чухал түүхий эд.


Ашиглалт:Бүх бэлтгэсэн тэмээний ноосны 70 гаруй хувь 1000 тонныг угаагаад, 19 хувь буюу 260 орчимтонныг самнасан төдийгөөр экспортод гаргаж, дөнгөж 10 орчим хувь буюу 140 орчим тонн тэмээний ноосыг бүрэн боловсруулж бэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Үүнээс өөр тодорхой мэдээлэл байдаггүй.


Санал, зөвлөмж:

1.Ноос ноолуур боловсруулж байгаа үйлдвэрүүдийн дунд тэмээний ноос дагнаж боловсруулах үйлдвэрийг техник эдийн засгийн үндэслэл зохион хэрэгжүүлэх уралдааныг зохиож, шалгаруулсан 2 аж ахуйн нэгжид хөнгөлөлттэй зээл олгон төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжлэг үзүүлэх шийдвэр гаргах нь зүйтэй байна. Тэмээний ноосны нөөцийн 10 орчим хувь боловсрогдож байгааг дээрх арга хэмжээгээр 50 хувь болтол нэмэгдүүлэх зорилго дэвшүүлж болох байх.


Ямааны ноолуур. 

Нөөц: 

Жилд 9400 тонн ноолуур бэлтгэж байхаар төлөвлөх нь зүйтэй.

Ямааны ноолуур, тэмээний ноос, сарлагийн хөөвөрийг угаах, самнах, ээрэх, бэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх аж ахуйн нэгж, иргэдийн 200 гаруй том жижиг үйлдвэр цех байгуулагдсан, сүүлийн жилүүдэд энэ түүхий эдийн боловсруулалт, борлуулалт, үр ашгийн үзүүлэлт нэмэгдсэн байна. 

Сүүлийн хоёр жилийн дундачаар:


- Бэлтгэгдсэн бүх ноолуурыг угаах хүчин чадал бүрэн ашиглагддаг бөгөөд Угаасан ноолуурын 6700тонн нөөц бүрддэг байна.\70%\




15.



- Угаагдсан ноолуурыг 100 хувь самнах хүчин чадал байгаа буюу Самнасан ноолуурын 4500 тонннөөц бүрдүүлэх боломжтой.\68%\


- Самнасан ноолуурыг 100 хувь ээрч 3900 хүртэл тонн ээрсэн утас гаргах шаардлагатай. \85%\ . Одоогоор бий болгоод байгаа 1600 тонн ээрсэн утас үйлдвэрлэх хүчин чадлын тал хувийг ашиглаж 800 тонн ээрсэн утас үйлдвэрлэж байна. 


Ашиглалт:

- Угаасан ноолуурын нөөцийн 80 шахам хувь буюу 5300 тонныг экспортод боловсруулалт хийлгүй гаргасан,\ тонн 38-49 долл. \ Самнах үйлдвэрт 1400 тонныг ашигласан. Самнах үйлдвэрийн хүч чадлын 30 гауй хувь ашиглагдаж байгаа.

-Самнасан ноолуур 600 тонныг \ 66,3 – 86,7 мя. дол. тн.\ экспортод гаргаж, 900 орчим тонныг ээрэх үйлдвэрт ашигласан бололтой. 

- Самнасан ноолуурын 75 хувь буюу 3000 тонн дотоодын үйлдвэрт боловсруулагдахгүй байгаа үндсэн шалтгаан нь 2300 тонн ээрмэл гаргах үйлдвэрийн хүчин чадал бий болгож чадаагүй байгаатай холбоотой.

- Ээрмэл 440 тонн утасыг 1,2 сая ширхэг сүлжмэл эдлэл, 232,6 мянган кв. метр нэхмэл эдлэл үйлдвэрлэхэд ашигласан байна.

- Ноолуур, ноолууран эдлэлийн экспортын орлого 2018 онд урьд оноос 20 хувиар нэмэгдэж 387,7 сая ам долларт хүрсэн. Нийт экспортын орлогод 65 хувь угаасан, 14 хувь самнасан ноолуурын орлого эзэлж байгаа бол, эцсийн бэлэн бүтээгдэхүүний борлуулалтын орлого 21 хувийг эзэлж байна. 


Санал, зөвлөмжүүд:

1.Цаашид малын бэлчээрийн даацын асуудалтай холбогдуулж тэмээнээс бусадмал, үүний дотор ямааны тоог нэмэгдүүлэхгүй байх бодлого хэрэгжүүлэх шаардлагатай учраас ямааны ноолуурын одоогийн бэлтгэгдэж байгаа хэмжээг \ 9400 орчим тонноос \ нэмэгдэхээр төлөвлөх хэрэггүй.


2.Ямааны ноолуурыг бүрэн хэмжээгээр боловсруулах, түүхий эдийн нөөцийн 90 хувиас доошгүйг бэлэн бүтээгдэхүүн болгож ихэнхийг гадаад зах зээлд гаргах үндсэн дээр экспортын орлогыг эрс нэмэгдүүлэх бодлогыг Монгол төрийн эрхэм бодлого болгож хэрэгжүүлэх.

\ Барагцаа тооцоо: 3900 тонн ээрмэл утасаар зөвхөн сүлжмэл эдлэл хийхээр тооцвол, тус бүр 250 грамм ээрмэл утас ордог ноолууран цамц 15,6 саяыг үйлдвэрлэж болно. Нэг цамц 70 мянган төгрөгөөр борлогдохоор бодход бүх цамцны борлуулалтын орлого 4,1 тэрбум ам доллар болно. Ээрмэлийнхээ заримаарнэхмэл эдлэл хийх бөгөөд дээрх орлогоолон саяаар нэмэгдэх магадлалтай. Ноолуур, ноолууран эдлэлийн экспортын одоогийн орлогыг арав дахинаас илүү нэмэгдүүлэх боломж байгаа гэсэн үг. \


3.Бүх ноолуурыг боловсруулж 3900- 4000 тонн ээрмэл утас үйлдвэрлэдэг болох бодлого хэрэгжүүлэх, үүний тулд 2022 оны наана шинэ үйлдвэрүүд байгуулж, хуучныг өргөтгөх үндсэн дээр ээрсэн утас үйлдвэрлэх хэмжээг 2300 орчим тонноор нэмэгдүүлсэн байх арга хэмжээ авахыг Монгол улсын Засгийн газрын гол шийдэх асуудал болгох. 

16.


Ээрмэлийнүйлдвэрийн өргөтгөлийг одоо үйлдвэрлэл явуулж байгаа цөөн \ 4-5 \ үйлдвэр дээр зохион байгуулах нь зүйтэй.

\ Ээрмэл утас үйлдвэрлэх хүч чадлыг нэмэгдүүлэх шинэ хөрөнгө оруулалтын ажлыгГовь ХК, Кашмер Холдинг, Гоёо, Буян, Санширо зэрэг үйлдвэрүүдэд зөвшилцөх үндсэн дээр зохион байгуулах.\


4.Ээрмэлийн үйлдвэрийг шинээр байгуулах, өргөтгөх арга хэмжээ хэрэгжүүлэхээр тохиролцсон дээрх 4-5 аж ахуйн нэгжид төрийн зүгээс үндэслэл тооцоог гаргуулан хянах үндсэн дээр дээрх зориулалтаар 10 хүртэл жилийн хугацаатай , жилийн 8 - аас дээшгүй хувийн хүүтэй зээл олгохасуудлыг шийдэх. 



\Ноос, ноолуурын холбоо энэ арга нэмхээнд 300 орчим ам долларын хөрөнгө хэрэгтэй гэж тооцсон байдаг.\


5. Бүх ноолуурыг боловсруулж ээрмэл утас болгохүйлдвэрүүдтэй болж ажиллуулж чадсан нөхцөлд угаасан, самнасан ноолуур гадагш гарахгүй болно.

\ 2017,2018 онд экспортод гаргасан жилийн дундаж 5300 тонн угаасан ноолуураас 230 сая ам долларын орлого орсон. Дээрх угаасан ноолуурыг самнаж экспортод гаргасан бол 280 сая долларын орлого олох байсан. Харин дээрх 5300 тонн ноолуурыг ээрсэн утас болгож цамц үйлвэрлэж экспортод гаргавал 3,1 тэмбум долларын орлого олох юм. Эцсийн бүтээгдэхүүний орлого угаасан самнасан ноолуураас олох орлогоос 11-13 дахин их. Ийм учраас боловсруулах үйлдвэр, ялангуяа ээрмэл утас үйлдвэрлахийг хамгийн чухал асуудал гэж үзэх үндэстэй.\

6. Ээрмэл утас үйлдвэрлэх асуудлыг шийдээд түүнийгээ гадагш гаргах биш дотоодын үйлдвэрүүддээ нийлүүлэх нь чухал. Одоо байгуулагдаад байгаа ноолууран сүлжмэл, нэхмэл бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхийг эрмэлзэж байгаа олон зуун жижиг дунд үйлдвэр цехүүдийг ээрмэлээр хангахын зэрэгцээ бэлэн бүтээгдэхүүнийг дотоод гадаад зах зээлд борлуулахад нь дэмжлэг үзүүлэх шаардлагатай. Энэ ажлыг Ноос ноолуурын холбооны шугамаар зохион байгуулвал зохино.


7.Ноолуурыг малчдаас худалдаж авхад чанарын талаар тавих шаардлагыг өндөржүүлсэн стандарт тогтоох, хог хаягдалгүй ноолуурыгхудалдаж авах үнэ, урамшлыг нэмэгдүүлэх талаар, мөн ноос ноолуурыг гадаадын компани хувь хүн малчдаас худалдан авдаг явдлыг хориглох асуудлаар Ноос ноолуурын холбоо санал, шийдвэрийн төсөл боловсруулах нь зүйтэй байна.


8. Ээрмэлийн үйлдвэрийн хүч чадлыг нэмэгдүүлж ашиглах асуудлыг шийдэхтэй уялдаатайгаар малчдаас ноолуур худалдаж авхад зориулж үндэсний аж ахуйн нэгжүүдэд олгодог зээлийг нэмэгдүүлэх, нөхцөлийг хөнгөлхөд анхаарах шаардлагатай байна.




17.

5.Мал аж ахуйн зах зээлийг хамгаалж ашиглах санал.

Монгол улсын дотоодын зах зээлийн харилцаа, мөнгө санхүүгийн үйл ажиллагаанд БНХАУ-ын зарим иргэд, аж ахуйн нэгжүүд зохих хяналт зохицуулалтгүйгээр оролцдог болсон байна. Хятад иргэд манай улсад зун намрын улиралд маш олон сая малыг иргэдээс худалдаж аваад гар аргаар төхөөрч, яс, тодгой шийр, дотор махыг ялган хаяж, зөвхөн тураг махыг авч явдаг болсон мэдээ байгаа боловч чухам хэдэн тооны малыг, хаана, ямар аргаар бэлтгэж байгаа, хууль эрх зүйд тохирч байгаа эсэхээр албан ёсны мэдээ байхгүй байна. 

Улаанбаатар хотын ойролцоо Эмээлт хэмээх газарт Хятад иргэдийн малчдаас худалдан авч гар аргаар төхөөрсөн малын ясыг нь авч боловсруулж байгаа зарим 



компанийн нөхөд Эмээлт орчимд Хятад иргэдийн гар аргаар нядалж махыг нь шулж авч байгаа малын тоо 6 сая орчим байж магад гэж ярьж байна.

Монгол улсын статистикийн үндэсний хорооноос гаргасан 2018 оны малын орлого зарлагын мэдээ зөв гарсан эсэх нь эргэлзээтэй байна. Өвөлжилт хүндрээгүй, цаг агаарын нөхцөл өнгөрсөн оноос муугүй байсан 2018 онд2017 оныхоос 3,2 саяаар цөөн төл бойжуулсан, өнгөрсөн оныхоос 2,9 дахин их буюу 2,6 сая мал зүй бусаар хорогдсон гэж мэдээлснийг шалгах хэрэгтэй байна. 

Мөн Хятад иргэд манай улсад хавар зуны улиралд ямааны ноолуур, хонины ноосны ихэнх хэсгийг малчдаас шууд худалдаж авдаг заншил тогтжээ. 2018 онд 11,6 мянган тонн хонины ноосыг экспортод гаргаж 8 мянган тонныг үйлдвэрт авч боловсруулсан гэх мэдээ байдагбөгөөд уг ноосны бэлтгэгдсэн гэх нөөцөөс 13 орчим мянган тонн нь мөн манай төрийн байгууллагын хяналтын гадуур экспортод гарсан бололтой.

Ямааны ноолуурынхаа нөөцийн 15 орчим хувийг ашиглаж байгаа, бусдыг нь угаах төдийгөөр гадагш гаргадаг. Ноолуурын ихэнхийг Хятад компаниуд бэлтгэдэг, Хятадын хөрөнгө оруулалттай 22 ноолуур угаах үйлдвэр Монголд байдаг, угаасан ноолуурыг татвар төлөхгүйгээр гаргадаг гэсэн. 

Энэ бүхэн нь манай улс мал, мах, ноос ноолуур, арьс ширний бэлтгэн нийлүүлэлтийн сүлжээгээ гаднын бизнесийнхэнд алдсан, манай Засгийн газар үйлдвэр хөгжүүлэхэд зохих анхаарал тавьж, мах, ноос, ноолуур болон арьс ширийн нөөцийг боловсруулсан бүтээгдэхүүн болгож экспортлох бодлого хэрэгжүүлэхгүй олон жил болж байгаатай холбоотой.


Улс хоорондын худалдаа, эдийн засгийн харилцаа тухайн улсуудын төр, засгийн газруудын хооронд тохиролцож тогтоосон дэг журмаар,татвар хураамжтай, хяналттай явагддаг байх ёстой. Гэтэл манай улс Хятадын бизнесийн хүмүүст Монгол улсын нутаг дэвсгэрт зохих хяналт зохицуулалтгүйгээр бизнесийн үйл ажиллагаа эрхлэх бололцоо олгож байна.

Монгол улсын нутагт олон сая мал, олон мянган тонн ноос, ноолуур, арьс ширийг өрсөлдөн худалдан авч байдаг олон сая түмээр тоологдох мөнгийг Хятад иргэд манай улсад ямар арга замаар оруулж ирдэг, тэр их мөнгө ямар валютаар хаагуур орж ирж ямар ханшаар борлуулагддагт хяналтбайдаг эсэх тодорхой биш байна. Өнгөрсөн онд Хятад улсад гарсан 11,5 мянган тонн Хонины ноосны үнийн

18.

4сая орчим төгрөг, 7000 орчим тонн Угаасан ноолуурын үнийн 260 орчим сая доллар буюу 700 гаруй тэрбум төгрөг, Хяналтгүйгээр гарсан байж болох 6 орчим сая малыг малчдаас худалдаж авхад зарцуулсан байж болох 400 орчим тэрбум төгрөг, бүгд 1 их наяд орчим төгрөг монголд орж ирсэн эсэх, ирсэн бол ямар зам нөхцөлөөр гэдэг асуудлыг тодорхойлох хэрэгтэй байна.


Энэ асуудлыг Монгол Банк болон холбогдох хууль хяналтын байгууллага даруй шалгалт хийж, хяналт зохицуулалттай болгоходанхаарах шаардлагатай болжээ.

Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний экспортыг нэмэгдүүлэх энэхүү санал зөвлөмжүүдэд тусгагдсан арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр 

.

манай улс 5 орчим тэрбум ам. долларын орлого олж байх болно. Ийм төрлийн бүтээгдэхүүний нөөц нь шавхагдах эрсдэлгүй, үнийн хэлбэлзэл бага, эрэлт хэрэгцээ нэмэгдэж байх магадлалтай. 

Санал зөвлөмжид тусгагдсан арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд шийдвэрлэх ач холбогдолтой гол асуудлуудаар Монгол улсын Засгийн газраас гаргах шаардлагатай шийдвэрүүдийн төслийг боловсруулж хавсаргав. 

Хянан шийдвэрлэхийг хүсье.


Ерөнхий сайд асан.Д. Содном. 2019 – 03 – 25.











19.

Төсөл.

Монгол улсын Засгийн газрын тогтоол.

Мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрхөгжүүлэх тухай.

Малыг иргэдийн өмчид шилжүүлсэн, мал бэлтгэлийн систем устсан 1990 оноос хойш хугацаанд улсын нийт малын тоо 2,5 дахин нэмэгдсэн, малын гаралтай түүхий эдийг боловсруулж үр ашигтай ашиглахажил хоцрогдсон байна. Бэлчээрийн даацаас хэтэрсэн малын өсөлтийг хязгаарлах, дотоод хэрэгцээнээс илүү гарч байгаа малын махыг зохих стандарт шаардлагын дагуу боловсруулж экспортод борлуулж байх арга хэмжээг ойрын хугацаанд хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлагатай болсон байна.

Монгол улсын Засгийн газраас тогтоох нь:

1.Малын бэлчээрийг хамгаалах, малчдын орлогыгнэмэгдүүлэх,иргэдийн хэрэгцээ болон экспортод гаргах малын махыг эрүүл ахуйн шаардлагад бүрэн нийцүүлж боловсруулах, боловсруулсан махны экспортыг нэмэгдүүлэх зорилгоор дараах арга хэмжээг ойрын 2-4 жилд хэрэгжүүлэхийг Хүнс, Хөдөө аж ахуй, Хөнгөн үйлдвэрийн яам, Үндэсний хөгжлийн газартдаалгасугай.:

1.1. Жил бүр тухайн жилд бойжуулсан төлийн тоотой тэнцэх тооны малыг зарлагадаж байх арга хэмжээ хэрэгжүүлэх, үүнтэй холбогдуулж бүх аймагт гурван сумын дунд нэг байхаар бодож мал төхөөрөх, мах боловсруулах 100 үйлдвэрийг орон нутагт байгуулж, зарлагадах ёстой малыг малчдаас орон нутагт нь зах зээлийн дундач үнээр худалдан авч, зохих стандартын шаардлага хангаж боловсруулсан махыг дотоод төвлөрсөн хэрэгцээ болон экспортоднийлүүлж байх, 

1.2. Сумдад байгуулах100 үйлдвэрийг нийлбэр дүнгээр жилд 16 орчим сая мал \ үүний 11 саяыг экспорт, 5 саяыг дотоод төвлөрсөн хэрэгцээнд нийлүүлэх зориулалтаар \ төхөөрч махыг нь боловсруулах хүчин чадалтай байхаар тооцон, үйлдвэрүүдийн зохих техник, эдийн засгийн үр ашигтай үндэслэл тооцоог боловсруулж хэрэгжүүлэх.

1.3. Сумдад байгуулах мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг тэргүүний техник тоноглолтой, шинжилгээний лабораторитой байгуулж, хяналтын дор ажиллуулах үндсэн дээр чанар стандартын шаардлага хангасан махны экспортыг ойрын хугацаанд 200-250 мянган тоннод хүргэх.

1.4. Сумдад мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэр байгуулах, нийслэл аймгийн төв орчимын мал төхөөрөх үйлдвэрүүдийн хүч чадлын ашиглалтыг сайжруулах, гар нядалгааг хязгаарлах үндсэн дээр гар нядалгааны, ариутгал хийгдээгүй махыг хот суурин газарт нийлүүлэхийг таслан зогсоох арга хэмжээг нийслэл, аймаг, хотуудынудирдлагатай хамтран зохион байгуулах. 


20.

2. Мал, төхөөрөх, мах боловсруулах дээрх 100 үйлдвэрийг сумдад байгуулахад шаардагдах хөрөнгийг зээлээр санхүүжүүлэх эх үүсвэрийг улсын төсвөөс гаргахыг Сангийн яаманд даалгасугай. 

3.Мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрүүдэд шаардагдах эргэлтийн хөрөнгөний санхүүжүүлэлтийг хөнгөлөлттэй зээлээрхангаж байх арга хэмжээ хэрэгжүүлэхийг Монгол Банкинд зөвлөсүгэй. 

4. Гадаадын аж ахуйн нэгж, гадаадын иргэд Монголын малчдаас малыг шууд худалдан авдаг,гар нядалгаа хийж махыг нь шулж авдаг, малын дотор эрхтэн яс, толгой шийр зэргийг хаяж байгаль орчин бохирдуулж байгааг таслан зогсоож, Малын мах, арьс ширийг зөвхөн үндэсний аж ахуйн нэгж, иргэд нэгдсэн бодлого, зохион байгуулалтаар боловсруулж үр ашигтайгаар гадаадад борлуулдаг байх арга хэмжээ зохион байгуулахыг ХХААХҮЯ, Үндэсний хөгжлийн газарт даалгасугай.


















21.


Төсөл.

Монгол улсын Засгийн газрын тогтоол.

Арьс шир боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлэх тухай.



Монгол улс жилд дундачаар 14,5 саяарьс шир бэлтгэдэгээс 26 орчим хувь буюу 3,7 саяыг үндэсний үйлдвэрүүдэдболовсруулж, үлдсэн 74орчим хувь 10,8 сая арьс ширийг түүхийгээр буюу анхан шатны боловсруулалт хийсэн байдлаар БНХАУ-д экспортолжбайна. ХХААХҮЯ-ны мэдээгээр 2017 онд арьс шир боловсруулах 15 үйлдвэрээс 22,7 сая долларын экспорт хийсэн. Боловсруулсан \ 3,7 сая \ арьс ширний экспортын орлого 19,54 сая доллар бол боловсруулаагүй \ 10, 8 сая \ арьс ширний их хэсгийн экспортоос олсон орлого дөнгөж 2,97 доллар болжээ. Түүхийгээр гадагш гаргаж байгаа \ 10 гаруй сая \ арьс ширийг чанарын одоогийн тааруухан түвшинд ч боловсруулсан нөхцөлд ч экспортын орлогыг 60 гаруй сая доллараар нэмэгдүүлэх боломжтой гэж мэрэгжилтнүүд тооцдог байна.

Мал төхөөрөх, мах боловсруулах үйлдвэрүүдийг орон нутагт байгуулж экспортод мах гаргах боломжийг ашиглах нөхцөлд жил бэлтгэх арьс ширний тоо20 сая хүртэл нэмэгдэх боломжтой бөгөөд энэ бүх түүхий эдийг бүрэн боловсруулж ашиглахын тулд арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдийн хүч чадлыг нэмэгдүүлэх, түүний техник технологийг боловсронгуй болгох арга хэмжээ хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.

Монгол улсын Засгийн газраас тогтоох нь:

1.Боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлж арьс ширний нөөцийг бүрэн дайчилж боловсруулан тус салбарын үйлдвэрлэлийн хэмжээ, үр ашгийг нэмэгдүүлэх зорилгоор дараах арга хэмжээг ойрын 2-4 жилийн хугацаанд хэрэгжүүлэхийг ХХААХҮЯ, Үндэсний хөгжлийн газарт даалгасугай: 


1.1.Орчин үеийн теник технологтой, цэвэрлэх байгууламж бүхийарьс шир боловсруулах шинэ үйлдвэрийн цогцолборыг Өвөрхангай, Хэнтий аймгийн нутагт байгуулж, Улаанбаатар хотод байгаа арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдийн тоог цөөрүүлэх арга хэмжээ хэрэгжүүлэх. Тухайлбал:


- Баруун ба Хангайн бүсэд хамааруулдаг Баянөлгий, Увс, Ховд, Хөвсгөл, Завхан, Говьалтай, Баянхонгор, Будган, Орхон, Архангай, Өвөрхөнгай аймагт мал төхөөрөхөд гарах\ 12 сая хүртэл тооны \ арьс ширийг төвлөрүүлж боловсруулах үйлдвэрийг Өвөрхангай аймагт байгуулах, 

-Зүүн бүсэд хамааруулдаг Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий, аймагтмал төхөөрөхөд гарах \ 5 сая хүртэл тооны \ арьс ширийг боловсруулах үйлдвэрийг Хэнтий аймагт байгуулах. 

22.


- Төвийн бүсэд хамааруулдаг Говьсүмбэр, Дархан-Уул, Дорноговь , Дундговь, Өмнөговь, Сэлэнгэ, Төв аймаг, Улаанбаатар хотод мал төхөөрөхөд гарах \ 3 сая орчим тооны \ арьс ширийг Улаанбаатар, Дархан хот дахь арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдэд боловсруулахаар тооцож хүч чадлын хэмжээнд нь өөрчлөлт оруулах.



1.2.Арьс ширэн түүхий эдийн нөөцийг бүрэн хуримтлуулж, бүрэн боловсруулах, өрсөлдөх чадвар чанартай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх үйлдвэрүүдийг байгуулах болон үр ашигтай ажиллуулах, арьс ширэн эдлэлийг дотоод гадаад зах зээлд зохистой, үр ашигтай нөхцөлөөр борлуулж байх бодлого боловсруулан хэрэгжүүлж байх үүрэгтэй \ Арьс ширний үйлдвэрлэлийн бодлогын \ албыг ХХААХҮЯ-д бий болгож дараах асуудлыг давхар хариуцуулан ажиллуулах:.


- Итали, Турк, БНХАУ зэрэг улсад Арьс шир боловсруулж байгаа орчин үеийн технологи ашигладаг үйлдвэрт монголын залуучуудыг ажиллуулж мэрэгжил дадлагатай боловсон хүчний нөөцтэй болох, 


- Гадаадын хөрөнгө оруулагчдад Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр Арьс ширийг боловсруулж эцсийн бэлэн бүтээгдэхүүн гаргах үйлдвэр байгуулахыгзөвшөөрчалбан ёсоор бүртгэн үйл ажиллагаанд нь хяналт тавьдаг байх, түүхий арьс ширийг зөвхөн мал төхөөрөх үйлдвэрүүдээс худалдан авч байхыг зөвшөөрдөгжурам тогтоох,


- Гадаадын иргэд, аж ахуйн нэгж Монгол улсын нутагт амьд мал, малынарьс шир, ноос ноолуурыг иргэдээс өөрсдөө үнэ тогтоон худалдан авдаг явдлыг хориглон зогсоох, 


- Гадаадаас орж ирж байгаа арьс ширэн болон түүнийг дуурайлган хийсэн бүтээгдэхүүнд татвар ноогдуулж үндэсний үйлвэрүүдээ дэмжихэд чиглэсэн эрга хэмжээ авч байх. 


2.Өвөрхангай, Хэнтий аймагт арьс шир боловсруулах үйлвэр байгуулахад шаардагдах хөрөнгө оруулалтын зардалд шаардагдах зээлийн хөрөнгийн эх үүсвэрийг улсын төсвөөг гаргахыг Сангийн яаманд даалгасугай.


3. Арьс шир боловсруулах үйлдвэрүүдэд тухайн үйлдвэрийн технолог, ажлын зохион байгуулалт, тогтвортой ажиллагаа зэргийг харгалзан сарын 0,5 орчим хувийн хүүтэй эргэлтийн хөрөнгийн жилийн хугацааны зээл олгодог журам тогтоон хэрэгжүүлэхийг Монгол Банк –д зөвлөсүгэй.





23.

Төсөл.

Монгол улсын Засгийн газрын тогтоол.

Ноос, ноолуур боловсруулах үйлдвэр хөгжүүлэх арга хэмжээний тухай.

Хөдөө аж ахуйн түүхий эд, үүний дотор ноос ноолуурын арвин нөөцийг бүрэн гүнзгий боловсруулж өрсөлдөх чанартай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж дэлхийн зах зээлд борлуулах бодлого хэрэгжүүлснээр Монгол улсын эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн чухал нөхцөл бүрдэх болно. 

Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлснээр Монгол улс 2017, 2018 онд 30 – 33 мянган тонн хонины ноос, 1400-1700тонн тэмээний ноос, 180-200 тонн сарлагийн хөөвөр, 9,4 – 10,2 мянган тонн ямааны ноолуур үйлдвэрлэж байна.

Бэлтгэсэн хонины ноосны 75 хувь 22 900 тонн ноосыг 2017 ондболовсруулалтгүйгээр экспортод гаргасан, Бэлтгэсэн тэмээний ноосны 70 гаруй хувь 1000 тонныг угаагаад, 19 хувь буюу 260 орчимтонныг самнасан төдийгөөр экспортод гаргаж, дөнгөж 10 орчим хувь буюу 140 орчим тонн тэмээний ноосыг бүрэн боловсруулжбэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэжээ. 

Ямааны ноолуурыг угаах хүч чадал байна. Ноолуур самнах хүч чадлыг бүрэн ашигладаггүй, Утас ээрэх хүч чадал бүрдээгүй шалтгаанаар угаасан ноолуурын нөөцийн 80 шахам хувь \ 5300 тонн \ ямарч боловсруулалтгүйэкспортод гарсан байна.

Бүх ноолуурыг самнаж, ээрсэн утас болгоод бэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж экспортлох бодлогыг Монгол төрийн эрхэм зорилго болгож хэрэгжүүлэх ёстой. Ноолуурын нөөц 4000 орчим тонн ээрмэл утас үйлдвэрлэхэд хүрэлцэнэ, түүгээр зөвхөн сүлжмэл эдлэл үйлдвэрлэвэл 4 тэрбум ам доллар, ээрмэлийн заримаарнэхмэл эдлэл үйлдвэрлэвэл түүнээс ч илүү валютын орлого олох боломжтой гэж мэрэгжилтнүүдүзэж байна. 


Монгол улсын Засгийн газраас тогтоох нь:

1.Ойрын 2-4 жилд дараах арга хэмжээ хэрэгжүүлэхийг ХХААХҮЯ, Үндэсний хөгжлийн газарт даалгасугай:

1.1.Ямааны ноолуур, сарлагийн хөөвөр, тэмээний эм ноосыг угаах самнах хүч чадлыгбүрэн ашиглаж, самнасан ноолуураар 100 хувь ээрсэн утас үйлдвэрлэдэг болох арга хэмжээ зохион байгуулах, энэ үндсэн дээр угаасан самнасан ноолуур экспортолохыг зогсоож, зөвхөн бэлэн бүтээгдэхүүн экспортлодог болох.

1.2. Дээрх зорилтын дагуу самнасан ноолуурын бүх нөөцөөр ээрмэл утас үйлдвэрлэхэд шаардагдах ээрмэлийн үйлдвэрийн өргөтгөлийг Говь ХК, Кашмер Холдинг, Гоёо, Буян, Санширо зэрэг компанийн үйлдвэрүүдэд зөвшилцөх үндсэн дээр зохион байгуулах.

2. Ээрмэлийн үйлдвэрийг өргөтгөх ажлыг хариуцан гүйцэтгэхээр тохирсонкомпанид өргөтгөлийн ажилд шаардагдах хөрөнгийг урт хугацааны хөнгөлөлттэй \ буюу жилийн 8 аас дээшгүй хувийн хүүтэй \ зээл олгох замаар шийдвэрлэхийг Улсын Банкинд зөвлөсүгэй. 


Гарын үсэг.





Санал зөвлөмж боловсруулахад ашигласан судалгааны материалууд:


  1. Мал аж ахуйн гаралтай экспортыг нэмэгдүүлэх арга замууд: 

Арьс ширний судалгаа.

Гүйцэтгэгч: ШУТИС-ийн судлаачдын баг.2019-01-09.


  1. Мал аж ахуйн гаралтай экспортыг нэмэгдүүлэх арга замууд.

“ Мах хүнсний чиглэлийн судалгаа ” – ны ажил.

Гүйцэтгэгч: МХААҮХХ.2018.

  1. Мал аж ахуйн гаралтай экспортыг нэмэгдүүлэх арга замууд.

Ноос, ноолуурын чиглэлийн судалгаа.

Гүйцэтгэгч: Бодлогын шийдэл ТББ-ын судлаачид. 2018.


  1. Мал аж ахуйн гаралтай экспортыг нэмэгдүүлэх арга замууд.

Ноос , ноолуурын салбарын нэгдсэн судалгаа.

Гүйцэтгэсэн: Монголын Ноос Ноолуурын Холбоо. 2018.


  1. Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл. 2017.

Гүйцэтгэгч: Монгол улсын Үндэсний статистикийн Хороо.