Үргэлжлэл...

Орос орон даяар аугаа их ялалтын 65 жилийн ойг ёслол төгөлдөр тэмдэглэхээр хот тосгон бүр бэлтгэл ажлаа хийж байв. Хуучин хөшөө дурсгалаа будаж шохойдож, энд тэндгүй субботник хийн хүн бүр завгүй. Халимагт мөн ялгаагүй. Нэр нь тодроогүй баатрын дурсгалд зориулсан мөнхийн бамбар Элстэй хотод бас асч байдаг юм билээ. Түүнээс бусдыг нь засч тодруулахаар ялалтын талбайдаа нөр их ажил ундруулжээ. Баяраар их олон өдөр амарна гэж байна лээ. В.Путин захирамж гаргаж эх орны дайнд явсан хүмүүсийн ар гэрт байр олгохоор болсон юм байна. Манай байсан айлын хөгшний нөхөр дайнд яваад амь үрэгдсэн тул түүнд нэг өрөө байрны мөнгийг нь бэлнээр өгчээ. Одоо 90 хүрч яваа хөгшин энэ учрыг сайн олоогүй ч ач хүү нь шинэ байртай болж улмаар эхнэр авчээ. Бөөн баяр.

Ялалтын талбайн засвар дээр очоод сонирхож байхад Афганистаны дайнд оролцсон Зөвлөлтийн баатрууд хийгээд амь үрэгдсэн халимаг цэргүүдийн нэрс бас ярайж байх юм. Маш урт нэрс.

Энэ тухай нэгэн сонин учралыг халимагчууд ярьсан юм. Талибанчуудтай өдөржин тулалдсан орос цэргүүд түр амсхийгээд нуувчны ард хэвтэж байв. Дахиж довтлох тушаал дээрээс ирэхийг хүлээх зуур Оросын халимаг цэрэг уйтгарлан нутгийн дуугаа аялжээ. Гэтэл цаанаас нь монголоор "Чи юун хөвүүн бэ? Яах гэж надтай тулалдаад байгаа юм бэ?" гэх утга бүхий үг хэлж хашгирсан байна. Ийн орос, афган аль нь ч мэдэхгүй хэлээр баахан ярилцсан гэдэг. Түүнээс хойш халимагууд талибанчуудтай үхэн хатан тулалдахаа больсноос гадна Афганистаны дайнд шал өөрөөр хандаж удалгүй энэ дайн ч зогссон гэлцэх юм. Ийм үнэн худал нь мэдэхгүй яриаг урьд нь сонсож байсан. Афганд нөгөө хазар, могол, халимагийн аль нэг нь бас тулалдаад тууж явсныг үгүй гэх газаргүй л дээ. Халимагийн бүх түүх дайны түүх гэж ярьдаг нь оргүй биш. Нэрт зохиолч, яруу найрагч Давид Кукультиновын хөшөөнд цэцэг өргөхөөр оршуулгын газар очсон юм. Бүрлээч нарын хөргийг шарилын чулуун дээр нь буулгадаг технологи сүүлийн үед нэвтэрчээ. Тийм хөргүүдийг харан уншиж явтал "Монгол ардын хувьсгалын партизан Н.Бямбаа" гэсэн бунхан байх юм. Тэр хүний намтрыг уншихад Хиагтыг гамингаас чөлөөлөх тулалдаанд идэвхтэй оролцож, жанжин Сүхбаатартай дотнын нөхөр байсан. Энгэрээрээ дүүрэн орос, монгол одон зүүсэн өвгөний хөрөг байна билээ. Тэгээд нэг их удалгүй Халимагтаа буцаад ирсэн. Түүгээр ч барахгүй ардын хувьсгалын үйл хэрэгт өөр бас зөндөө олон хүн оролцсон гэж байгаа.

Ялалтын баярын өдрүүдэд ямар ч хамаагүй нэг нөхөр Халимагт амьдарч байна аа. Түүнийг "Чулун хамр" тосгоны "Южный" гацааныхан Саша өвөө гэж авгайлна. Өчигдөр өглөө сумын дарга Баатар түүнд Терек гол ороод ирлээ хэмээн томоо гэгч загас өгүүлсэн байна. Саша өвөө ихэд баярлан нөгөө загасаа хөгшинтэйгээ хамт шараад хамт идэх хань хайж байтал яваад очсон юм. Хэдүүлээ загас идэж суутал Баатар дарга ч ороод ирэв. Өвгөн даргаас Терек гол ямар байна, Чограй далан, хиймэл нуурын засвар гайгүй юу гэлцэн яриа өрнөж, тийшээ очиж үзэлгүй их удлаа гэж үг хаяв. Дарга ч уриалгахан гэгч нь "Би завтай байна. Хэдүүлээ ухасгээд ирье л дээ" гэмэгц хөгшний хөл нь хөнгөрч малгай толгойгоо хайв. Цаанаас нь хөгшин нь "Манай өвгөнийг энэ унаагаараа заавал буцааж авчраарай, явж чадахаа больсныг мэдэж байгаа биз дээ" хэмээн орос авгайн зан гарган санаа зовно.

Сашатай "буу халлаа".

-Та орос хүн үү, халимаг уу?

-Аль нь ч биш. Япон хүн. Жинхэнэ нэр маань уг нь Накава гэдэг байсан. Эд намайг Саша гээд одоо дасчихжээ.

-Халимагт ирээд удаж байна уу?

-Бараг эндхийн хүн боллоо доо. Яг энэ тосгондоо гэхэд дөчөөд жил амьдарч байна уу даа.

-Удахгүй ялалтын баяр болох нь. Та бодвол ахмад дайчин биз?

-Тэр надад ямар ч хамаагүй. Энэ тухай ярихыг ч хүсэхгүй байна.

-Яагаад?

-Энэ тухай яривал их л урт түүх юм даа.

-Хамаагүй. Гэхдээ танд хэцүү байгаа бол одоо яая гэхэв?

-Би одоо нас 90 хүрч байна. Надад нуугаад байх юм юу байхав. Дэлхийн II дайны үед цэрэг эр явлаа. Тийм учраас би өөрийн түүхээ хөл муу ч зогсож байгаад ярьяа.

...1940-өөд оны эхээр манайх өмнөд Сахалинд нүүж ирсэн юм. Өмнөд Сахалин тэр үед Японы харьяа байв. Эндээс Квантуны армид цэрэгт татагдаж, улмаар нисэх хүчний түргэвчилсэн сургуульд сурлаа. Сургуулиа төгсөөд ахлах дэслэгч цолтой болж, сөнөөгч бөмбөгдөгч онгоц барьсан. Тэгээд Зүүн өмнөд Азид Сингапурт их тулалдсан даа. Дараа нь Сахалин алс дорнод руу манай анги шилжин ирж оросуудтай нүдэлдэж эхэлсэн. Манай Японы нисэх хүчин үнэн чадварлаг тулалддаг байсан шүү.

-Та Зөвлөлтийн онгоцыг унагаж байв уу?

-Би шалиагүй ээ. Оросын онгоцноос дөнгөж 15-хныг унагасан. Манай бөмбөгдөгч онгоцныхон хамгийн дээд тал нь 45-ыг сөнөөсөн байдаг.

-Тэгээд эцсийн бүлэгт Япон ялагдаа биз дээ?

-Тэрний учрыг би сайн мэдэхгүй. Манайд атомын бөмбөг дэлбэлээд Япон бууж өгснийг хожим сонссон. Миний хувьд дайны талбар дээр онгоцоо сөнөөлгөөд амьдаараа олзлогдсон. Шүхрээр газарт буусан чинь баахан орос цэргүүд тойроод бүсэлчихсэн байсан. Тэгэхээр нь самуурай тангаргийнхаа дагуу хутгаа гаргаад гэдсээ хүүлээд хаячихсан. Нэг мэдсэн эмнэлгийн орон дээр хэвтэж байсан. Орос эмч нар надад тэр дор нь мэс засал хийгээд гэдсийг маань дотогш чихээд оёчихсон юм билээ. Ингээд л би дайн дуустал 3600 олзны цэргүүдийн хамт Сибирийн хотуудаар янз бүрийн ажил хийж эхэлсэн дээ. Саяны нуруунд усан цахилгаан станц барих ажилд нэлээн удсан юм. Тэгж байхдаа нэгэн сайхан сэтгэлт орос бүсгүйтэй танилцаж тэр маань жирэмсэн болсон үе байлаа. 1953 онд юм байна. Олзны япон цэргүүдийн хугацаа дуусч эх орондоо буцах боллоо. Эхнэр маань уйлаад тэгээд би буцалгүй Оросын харьяат болон үлдсэн юм даа. Хүү охин хоёртой болсон. Дараа нь Дагистанд амьдрал сайн байна, байр өгөх юм гэнэ гэхээр нь Амударья мөрөн рүү шилжсэн. Хүүхдүүд том болж нэг нь Узбект амьдарч байгаа. Эхнэр маань нэг их урт наслаагүй. Тэгээд л би энэ Халимагт ирээд Терек голд Чүграйн далан босгох ажилд орсон юм. Дээр үед гагнуур хийдэг хүн их өндөр цалин авдаг байлаа. Би дээд зэрэглэлийн гагнуурчин байсан болохоор амьдрал гайгүй байлаа. Энд ирээд Люба бид хоёр танилцаад нэг гэрт ороод гуч гаран жил болжээ. Любагийн маань нөхөр бас өнгөрсөн байсан үед танилцсан л даа. Терек голоос дархан цаазтай загас барьж байгаад шоронд явахаа алдаж тэнсэн аваад салж байлаа.

-Алс Япон орон одоо насны эцэст санагдах юм уу?

-Бараг үгүй дээ. Одоогоос таван жилийн өмнө манай ах дүү нар сурагласаар байгаад намайг олоод ирсэн юм. Миний байлдаж байсан тухай тэр цэргийн архивт байдаг юм байна. Тэгээд Япон руу аваачлаа. Би чинь Токио хотын унаган иргэн л дээ. Намайг Японы үндэсний баатар цол авах болзолтой хүн байна. Мөн бусад хангамжийг чинь олгож өгье гэж Японы Засгийн газар санал болгосон. Харин ганцхан болзол тавьсан. Эргээд Японы иргэн бол гэж.

-Тэгсэн бол хамаагүй сайхан амьдрал өмнө чинь байсан юм биш үү?

-Би Халимагийнхаа энэ буйдхан тосгонд нэгэнт дасчээ. Тэр өндөр хөгжилтэй оронд идээшихээсээ өнгөрсөн юм билээ. Тэгээд ч Үлэмжийнов надад энэ байшинг авч өглөө. Ноднин Ерөнхийлөгч маань шатрын ажлаар Япон явахдаа "Саша ахаа цуг явъя" гэж хэлүүлсэн. Миний бие өвдөөд чадаагүй...

Өвгөний хөл больсон болохоос нүд, чих, ухаан хэвээрээ, ануухан аж. Тэрээр энэхүү урт түүхийг ярьж дуусаад сая л сандал хайж суух нь япон эрийн шийр зааж буйгаа үзүүлсэн хэрэг юм. Түүний гэдсэнд дээрээсээ хүйсээ өнгөртөл эвгүй урт сорви байх нь нөгөө "харакари" хийсэн ул мөр гэнэ.

Халимагийн уудам нутгаар зөндөө л явлаа. Газрын зургийг нь карт дээрээс харахад машин дайрчихсан "аравын бидон" шиг эв хавгүй хэлбэртэй, сунаж тогтсон, баруун тийшээгээ сэнж аятай сунасан хэсэг нь бүр ойлгомжгүй. Дотроо торгууд зонхилсон, дөрвөд, баяд, ойрад гэсэн дөрвөн ястан бүхий 13 районы зохион байгуулалттай, орчин цагийн үүх түүхээ мартаж эхэлж буй харьцангуй залуусын нутаг юм. Сүүлийн үеийн залуус нь эх хэлээрээ бараг ярьж мэдэхгүй, орос эхнэр, нөхөр авах нь моод болсон харагдана. Гудманд зогсож байгаад "Хөөе" гээд хашгирахад таван хүн тутмын гурав нь эргэж харж байсан. Хэдийгээр бүгд оросоор ус цас шиг яривч өөрийн эрхгүй "аан, аанхаг, за, май, хө" гэсэн сул үгс амнаас нь унана. Анзаардаггүй болохоос хичнээн оросоор яривч монголчууд оросоор инээж, уйлж чаддаггүй юм билээ. Улаан хацаргүй ч наранд түлэгдсэн бор царайтай. Тэр нь уудаг уснаас болдог гэнэ. Толгодын дундах нуур гол горхи цөм эрдэсжилт ихтэй давсархаг муу ус гэдгийг саяхан олж тогтоогоод хүнсэндээ хэрэглэхээ больжээ. Одоо бүх айлууд дэлгүүрээс цэвэр ус худалдаж аван цай хоолоо хийх болсон нь усны бизнесийнхний заль уу, үнэхээр ус муу юм уу, бас эргэлзээтэй. Францын алдарт зохиолч Александр Дюма энд ирж "Монте Кристо гүн" романаа бичиж байснаа ус таарсангүй гээд яваад өгсөн гэж ярилцах юм билээ. Тэгэхээр үнэн ч байж магадгүй.

Элстэй ороход эргүүл шалгалт гайгүй байсан бол Москва буцахад чанга байв. Үе үе автобус зогсоон бичиг баримт шалган үзнэ. Мулзан толгойтой, том хамар, нүд болсон хэд хэдэн нөхдийг шууд нүдээрээ олзлон буулгаж , заримыг нь бүр үлдээгээд хоцроож байсан...

Халимагийн тухай өгүүлэхэд алдарт Жангарын туулийг дурдалгүй өнгөрч болохгүй.

"Эрденэйн экнэ цагт харгасан

Энэ олна бурхдын шажин делгех нам дор харгасн

Тек зүль хааны удам

Тансаг бүмбэ хааны ач

Үйзэн алдар хааны кевүйнэ

Үеийн өнчин Жангр биле

Эркн хөмөстэдээн

Докшин мангаст нутгаан дейлүүлж, өнчин бээр үлдэгсэн

...Дөн орагч насандаган

Дөрбен ик бээрийн ам эвдэж

Дөрдн ик шар мангас хааг номдан орулсан..." ойлгогдож байна уу? Бүтэн сарын турш хайлдаг баатарлаг энэ туульс товшуур хөгжмийн нэгэн хэмт аясын дор хүнгэнэхэд, гурван тив дамнан амьдарч буй гурван голын язгуурын монголчууд түрж уухайлан огшино. Жангарын туультай, Чингэсийн удамтай, хөх мөнх тэнгэрээс бусдад үл захирагдах хувьтай ард түмний нэг гэдгээрээ би өөртөө бахархнам зэ. Баруун гэгдэх хөгшин Европ баруун монголчуудаас эхэлж цааш үргэлжилж Америк тив хүрээд мөн л монголчуудаар төгсөнө. Энэхэн дэлхий даяханаар аялах юутай сайхан. Элэг нэгтэнтэйгээ учрах бүр сайхан юм даа.

Бүгд найрамдах Халимаг улс. Элстэй хот. 2010 он. Гэрэл зургуудыг бичигч.

Аян замын тэмдэглэл бичсэн Жамбалын Гангаа

Баруун Монголыг зүүн Европ гэнэ

Сэтгэгдэл (0)