Улстөрд тогтсон жор гэж байхгүй. Урьдын туршлага, бэлэн жишээ бол бий. Үе үеийн парламентад мэндэлж, Засгийн газруудын эрлэг болдог “Элсний 13”-ууд ийм жишээний нэг. Намын дарга нь Ерөнхий сайд байна гэж Засгийн газруудыг огцруулах нь Монголын улстөрд хэрэглэдэг уламжлалт туршлага. “Элсний 13”-аар Ц.Элбэгдорж, М.Энхболд нар Ерөнхий сайдаас, намын дарга байгаагүй учраас М.Энхсайхан, М.Энхболдын Засгийн газар огцорч байв. Монголын парламентын түүхэнд П.Жасрай агсан, М.Энхсайхан хоёр л намын даргын албагүй Ерөнхий сайд байлаа. Тэдний нэг нь бүрэн эрхээ дуусгаж, нөгөө нь жил гаруй хугацаанд ажилласан юм. Намын даргын давхар хамгаалалтгүй гурав дахь Ерөнхий сайд нь С.Батболд болов. Бусад тохиолдол дан намын дарга нар л Засгийн газрыг тэргүүлж иржээ. Саяхнаас энэ туршлагыг урвуугаар нь хэрэгжүүлэхээр зарим улстөрч яаравчилж эхэллээ. Энэ нь Ерөнхий сайд нь намын дарга байх “шинэ санаа” юм. Өнгөн талыг нь үзвэл С.Баяраас МАХН-ын даргын албыг Ерөнхий сайд С.Батболдод шилжүүлэх гээд байгаа юм шиг. Өнгийж харвал Ерөнхий сайд-намын дарга хоёрыг нэгтгэх далимаар Засгийн газрыг хөдөлгөх их улстөрийг эхлүүлэх санаархал энд яваа. Могойн эрээн гаднаа, Монголын улстөрчдийн эрээн дотроо гэдэг энэ ажээ.

“Элсний 13” болж зохион байгуулалтад ороогүй л болохоос дараагийн ээлжид эрх мэдэлд хүрэх мөрөөдлөө зүүдэлж яваа, С.Баяраас намын даргын албыг авахгүй л бол төр засаг, МАХН дампуурах мэтээр ярих гишүүд “бор шувуу”-д нисгэж сууна. Тэдний дунд цагтаа С.Баярыг “Ерөнхий сайдын албаа ч өгөхгүйгээр эмчлүүлээд ирэх боломжтой” гэж хушуу дэвссэн ярилцлага өгч байсан хүмүүс ч байх юм. С.Баяртай хамт Ерөнхий сайдын албыг “өвдөж” болохыг зөвшөөрч байсан хүмүүс түүнтэй хамт намын даргыг удаан хугацааны чөлөө авахыг тэвчиж чадахгүйд хүрснээ хэвлэлээр мэдэгдэж сууна. Гэхдээ С.Баяр, С.Батболд нар нэг баг болж чадаж байгаа, хэвлэлээр яваа өдөөн хатгалтад Ерөнхий сайдын зүгээс ач холбогдол өгөхгүй яваа зэрэг нь үйл явдлыг МАХН-ын хувь заяанд “санаа зовогчид”-ынхоор хурдтай өрнүүлэхэд саад болж байна.

Ерөнхий сайд-МАХН-ын даргыг нэгтгэх их улстөрөөс хоёр зүйл харагдана. Нэгд, УИХ-д сонгосон ард түмнээ биш, нэр дэвшүүлсэн намаа илүүд үздэг хатуу үзэл бодолтой хүмүүс төр түшилцэж явна. Тэдний хувьд Ерөнхий сайд өвдөж болно, харин намын дарга өвдөж огт болохгүй бололтой. Намын амьдрал дүрмээр, төрийн ажил хуулиар явдаг. Төрийн хуулийг зөрчиж, тойргийн нэрээр өөртөө тэрбум төгрөг хуваарилсан хэрнээ намын дүрмийн заалтыг төрийн хуулиас дээгүүрт тавьсан гишүүдийн зүгээс зарчимд биш, “хүн чанар”-т суурилсан улстөр хийж байна.

Хоёрт, гишүүдийнх нь ярилцлагаас үзвэл дарга шүтдэг ганц хүний босоо удирдлага МАХН-д одоо ч бат бөх байгаа бололтой юм. Цаасан дээр буулгасан дүрмээр нь бол даргаас харин ч хамаарал багатай нь МАХН. Энэ нам хамгийн олон нарийн бичгийн даргатай. Ц.Сүхбаатар, У.Барсболд нараас гадна УИХ-аа, Засгийн газар талаа хариуцсан нарийн бичгийн дарга бий. Удирдлагын хомсдол бус, харин ч илүүдэхээр энэ олон “толгой” бүгд бэлгэдлийн албан тушаал уу гэвэл үгүй. Тус намын дүрэмд зааснаар МАХН-ын өдөр тутмын ажлыг ерөнхий нарийн бичгийн дарга хариуцаж, гол шийдвэрүүдийг удирдах зөвлөлөөс гаргадаг. Удирдах зөвлөлийг намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга тэргүүлдэг. Удирдах зөвлөл, намын даргын санал хоёр нийлж байж МАХН-ын шийдвэр болдог. Хэрэв удирдах зөвлөлийн шийдвэр, намын даргын санал хоёр зөрвөл түүнийг намын бага хурлаар хагалдаг. Улстөрийн бүх томилгоо, шийдвэрийг намын удирдах зөвлөл шийддэг. Ийм том эрх мэдэлтэй баг эзгүй намын даргынхаа хойгуур намаа эзэнгүйдүүлж байна гэдэг бол уг аппарат нүсрээс цаашгүй сул, намын хамт олондоо үл хүлээн зөвшөөрөгдсөнийх болов уу. Хэвлэлд бичиж байгаа шиг ерөнхий нарийн бичгийн дарга нь намын бага хурлынхаа сценарийг бичүүлэхээр намын даргынхаа араас Америкийг зорьж байгаа бол тэр хүн улстөрийн лидер болоогүйн л шинж. Энд С.Баярын ч буруу бий. Тэр дараагийн үеийн лидерээ бэлтгээгүй. Жишээ нь, Н.Энхбаярыг Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн албыг дараалан хаших хэмжээний улстөрийн лидер болоход Н.Багабандийн нөлөө их байсан. Н.Багабанди үргэлж Н.Энхбаярын өрсөлдөгч явсан. Тэдний өрсөлдөөн Н.Энхбаярыг ирлэж, алсуураа түүнийг улстөрийн лидер болох бэлтгэл болж байв. Харин С.Баярт ийм өрсөлдөгч байсангүй. Өөрөө ч байлгасангүй. Угаас өрсөлдөөн, өөр дуу хоолойг үл хүлээн зөвшөөрсөн “эв нэгдэл”-ээ дотоод ардчилал гэж эндүүрдэг ойлголт МАХН-д бий л дээ. Н.Энхбаярын үед дээд цэгтээ хүртэл хүлэгдэж, М.Энхболдыг дарга байхад задарч байсан тус намын дотоод ардчилал бүхий энэхүү эв нэгдэл нь С.Баярын үед буцаад нэг гарт, нэг бүлэглэлд хумигдаж эхэллээ. Энэ нь С.Баярын бүрдүүлсэн намын удирдах зөвлөлийн бүтцээс харагддаг. Тэр намын удирдах зөвлөлийг анх бүрдүүлэхдээ хүнийг нь, улстөрийн туршлага, намдаа танигдсан байдлыг нь бус, нам шинэчлэх нэртэй жигүүр, хөдөлгөөнүүд, бүлэглэлүүдийн тэнцвэрийг хангахыг хичээсэн. Улмаар удирдах зөвлөлийн суудлыг бүлэглэлүүдэд квот маягаар тэнцүү хуваарилсан нь энэ бүтцээ намын хамт олонд үл хүлээн зөвшөөрөгдөх, хүчгүй болгосон тал бий. Намаа шинэчлэх гэж гарч ирсэн хүмүүс нь албан тушаалаар өөрийгөө шинэчилж аваад зарим нь намаасаа түдгэлзлээ. Улстөрийн шийдвэр нь УИХ дахь намын бүлэг дээр унаж байна гэдэг бол удирдах зөвлөл хүчгүйн л шинж. Эндээс МАХН-ыг эзгүй С.Баяр бус, хүчгүй Удирдах зөвлөл нь илүүтэй эзэнгүйдүүлж байна гэж болохоор. Өрсөлдөгчийг үл хүлээн зөвшөөрсөн С.Баярын дараагийн алхам УИХ-ын сонгуулийн дараа илэрч, цөөн хэдэн сайдын суудлаар барьцаалан сөрөг хүчнээ засгийн хашаанд хашсан явдал юм. Үр дүнд нь Монголын парламент сөрөг хүчингүй болж, МАХН-ын суганд хавчуулагдсан АН-ын орон зай, нэр сүр улам бүдгэрлээ. Намаар дамжиж төр засгаа байгуулдаг. Гэтэл хамтарсан засгийг хоёр намд байгаа эрх ашгийн бүлэглэлүүдээр дамжуулж байгуулав. Улстөрийн бүлэглэл намд байхыг эрүүл үзэгдэл гэдэг. Тэнд үзэл бодлын өрсөлдөөн байдаг. Харин МАХН, АН-д эрх ашгийн бүлэглэлүүд л бий. Тэнд эрх мэдэл, төрийн албаар дамжиж төсвийн мөнгөнөөс хүүлэх эдийн засгийн өрсөлдөөн, далд улстөр явдаг. Төр засгийн эрх мэдлийг эрх ашгийн бүлэглэлүүд хэрэгжүүлж байгаа учраас улстөрийн намын дуу хоолой ч суларлаа. Удирдах зөвлөлийн шийдвэр бүлэг дээр унаж, Сонгинохайрхан дүүргийн Засаг даргын суудлын төлөөх МАХН-ынхны тэмцэл он дамжин сунжирч байгаа нь намын аппарат хүчгүй, бүлэглэлүүд намаас хүчтэй байгаагийн нэг нотолгоо. Ерөнхий сайд-намын даргыг нэгтгэх санаа ч МАХН-ын жирийн гишүүд, олон түмний дундаас гарч байгаа санаачилга биш. Харин тус нам дахь бүлэглэлүүдийн л далд улстөр юм.

Улстөрийн ардчилал өндөр хөгжсөн, төрийн эрх мэдлийг намаар дамжуулж хэрэгжүүлдэг улс орнуудад намыг тухайн нийгмийн тархи, төрийг зүрх нь гэж үздэг байна. Тархи яаж ажиллана сэтгэнэ, нийгмийн хөгжил түүгээр хэмжигддэг ажээ. Энэ өнцгөөс нь харвал Монгол Улс өнөөдөр бодит боломжоосоо доогуур хөгжилтэй яваа нь нийгмийн тархи ажиллахгүй, сэтгэхгүй байгаатай холбоотой бололтой. Харин төр, засгийн эрх мэдлийг бүлэглэлүүд хэрэгжүүлж байна гэдэг утгаар нь үзвэл тэдгээр тархи Монголын нийгмийн төлөө бус, цөөн хэдэн хүний эрх ашгийн төлөө л ажиллаж байна.

Г.ОТГОНБАЯР

С.Баяр эзгүй ч, эзэнгүйдүүлж байгаа нь Удирдах зөвлөл

Сэтгэгдэл (0)