1999 онд буюу өдгөөгөөс 27 жилийн өмнө та “Тархины тураал” хэмээн алдарт нийтлэлээ бичсэн. Нийтлэл эхлэхдээ шууд бухимдлаар эхэлдэг. Та юунд, яагаад бухимдсан бэ? Тэр үед танд монголчуудтай холбоотой сөрөг муухай ямар зүйл тохиолдсоныг одоо ярьж болох уу?

Тархины тураал 1999 оны 4-р сарын 3-ны Монголын мэдээ

Тэртээ өмнөх явдлыг мартжээ. Монголчуудтай холбоотой сөрөг муухай зүйл болсон биш. Тэгж лав бодохгүй байна. Би Монголд олон жил амьдарч, сурч, докторын зэрэг хамгаалсны дараа нутаг буцсан. Монголд маш удаан байсан болохоор тэр болов уу, Японд эргэн ирэхэд бас Монголд буцаж очихдоо аль аль улсын иргэн биш болсон мэт санагдаж их гунигтай болсон. Энэ яах аргагүй Монголд удаан байсантай холбоотой байх. Монголд эрдмийн зэрэг хамгаалж нутагтаа буцсаны дараа Токиогийн их сургуулийн докторантурт суралцсан. Тэр хугацаанд Японы Panasonic компанийн Азийн орнуудыг судалдаг судлаачдад олгох тэтгэлгийн шалгалтад орж тэнцсэн. Дараа нь Олон Улсын Монголч эрдэмтдийн холбооны төвд Ш.Бира багшийн удирдлага дор тус холбооны тусгай судлаачийн хувиар Монголын театр судлалын чиглэлээр ажиллахаар Монголд ирэхдээ тэр нийтлэлээ бичсэн. Эхлээд Өдрийн сонинд өгсөн. Хэрэв гаргах боломжгүй бол өөр сонинд өгнө гэж хэлсэн ч маргааш нь нийтлэгдсэн.

Гэхдээ хагас дутуу буюу америкийн залуучуудыг магтсан хэсгийг бүрэн хассан тул би сэтгэл дундуур байсан.

Тэр үед Хүмүүнлэгийн их сургуулийн Сэтгүүл зүйн ангийн профессор, ахмад сэтгүүлч, нэрт зохиолч Д.Цэмбэл багш миний тэр нийтлэлийг Монголын мэдээ сонинд өгөөрэй гэж зөвлөсөн. Тэгээд Өдрийн сонинд гарсны маргааш нь Монголын мэдээ сонинд бүтнээрээ хэвлэгдсэн. Энэ бол 1999 оны 4-р сарын үеийн явдал. Тэр үеийн Өдрийн сонин Ардчилсан эвслийн засгийн үеийн сонин байсан.

Ардчилсан засгийн үед америк залуучуудыг магтасан хэсгийг хассан гэдгийг мэдээд Монголд хараахан жинхэнэ ардчилал тогтоогүй мэт санагдсан.

Өнөөдөр монголчууд тархины тураалаас гарсан уу, эсвэл тархины таргалалт буюу хэтэрхий их, хэтэрхий хөнгөн мэдээллийн өвчнөөр шаналж эхлээд байна уу?

Мэдэхгүй. Би одоо Японд байгаа учраас сайн мэдэх аргагүй байна. Харин та надаас илүү сайн мэддэг тул ийм асуулт надад тавьж байгаа байх. Дэлхий даяар хачин болж байна. Дэлхий өөрөө яах вэ гэж байна. Дэлхийн бүх хүн төрөлхтний өмнө тулгарч буй асуудал олон байхад зөвхөн Япон эсвэл Монгол гэж салган бодох аргагүй болсон мэт санагддаг. Цаана нь нэг ижил төстэй загвар байгаад дэлхий даяар тэр ижил загвараар алхахыг хүсч яарсан учраас ухасхийж дугтран сэгсэрч байгаа мэт хааяа санагддаг.

27 жилийн өмнө та нийтлэлээ олон нийтэд гаргасны дараа япон болон монголчуудаас ямар сэтгэгдэл, хариу үйлдэл үзүүлсэн бэ? Одоо ч гэсэн яригддаг. Тэр үеийнхээс ялгаа нь юу байна? Орчин цагийн залуус санааг нь ойлгож байна уу?

Яах вэ дээ, та сэтгүүлч хүн. Тэр үеийн тухай та сайн мэднэ биз.

Тэр үеийн Өдрийн сонин ба Монголын мэдээ сонины хоорондын өрсөлдөөн миний нийтлэл хүмүүст хүрэхэд нөлөөлсөн гэж олон ахмад сэтгүүлч ярьсан.

Учиргүй над руу шууд дайрсан хүмүүс байсан тул миний танил ахмад сэтгүүлчид маш их санаа зовж байсан. Харин тэр үед Б.Ширэндэв багш маань “Надад ч хэлмэгдэж байсан үе байсан. Чи ч гэсэн одоо хэлмэгдэж байна. Ингээд жинхэнэ эрдэмтэн хүн боллоо шүү дээ” гэж инээгээд надад хэлдэг байв. “Багшаа, арай ч дээ...” гэж би Ширэндэв багшдаа хариулж байсан. Тэгэхэд багш маань “Чи Монголын сайн сайхны төлөө үг дуугарсан. Боллоо шүү дээ” гэсэн. Тэр үед Ш.Бира багшийн гэргий намайг гэртээ уриад “Би чамайг гэртээ авч ирээрэй гэж Бирад хэлсэн шүү. Уулзмаар байсан юм” гээд гарын хоолоо хийж өгч байв. Дараа нь 2006 онд Ш.Бира багш Японы Фүкүокагийн Азийн соёлын шагнал хүртэхэд Фүкүокад гэргийтэйгээ ирж, бид Японд дахин уулзах завшаан тохиосон. Бира багшийн гэргий намайг “Тархины тухай” бичихэд маш их урам хайрласан.

Та өөрийгөө товч танилцуулаач. Таны боловсрол, мэргэжил болон ажлын туршлага юу вэ? Нууц биш бол одоо та хаана юу хийж байгаа вэ?

Би Токиогийн Гадаад хэлний их сургуулийн Монгол хэлний ангийг төгссөн. МУИС-д Япон, Монгол хоёр орны засгийн газрын оюутан солилцох гэрээний дагуу нэг жил мэргэжил дээшлүүлсэн. Дараа нь Английн Кембрижийн их сургуулийн Монгол ба Өвөр Ази судлалын хүрээлэнд нэг жил мэргэжил дээшлүүлээд МУИС-ийн аспирантурт, докторантурт суралцсан. Тэгээд Токиогийн их сургуулийн докторантурт ч бас суралцсан. Одоо би Токиод байна. Их сургуульд цагийн багш хийдэг. Токиогийн их сургуульд багшилж байх үед ээж маань бие муу болсон тул би ажлаасаа гарч ээжийгээ асрахаар нутагтаа буцсан. Манай нутаг Кобэ хот. Ээж маань нас бараад аав маань ганцаараа үлдсэн. Аав маань эмчээр ажиллаж байсан тул би аавдаа туслахаар хажууд нь байж, хоол ундыг нь хийж өгсөөр аав маань бие муу болсноос хойш байнга асарсан. Аав, ээжийгээ нийт 9 жил асарсан ба энэ л зорилгоор ажлаасаа гарсан тул дахин ажилд орох хэцүү болсон. Гэвч монголчууд аав, ээжийгээ маш сайн асардаг хүмүүс учраас монголчууд л намайг зөв юм хийсэн, аав ээжийгээ асарсан нь сайн гэж магтаж байсан. Би Монголчуудад их баярлаж талархаж явдаг.

Анх яаж яваад Монголтой, монголчуудтай холбогдсон юм бэ? Одоо хүртэл холбоотой байгаагийн учир шалтгаан юу вэ?

Япон, Монгол хоёр орны засгийн газрын оюутан солилцох шугамаар МУИС-д мэргэжил дээшлүүлэхээр очсон. Токиод Монгол хэлний анги төгссөн учраас Монгол судлаач гэдэг мэргэжлээрээ холбогдсон.

Таны нийтлэл чухал асуултаар эхэлдэг. Тэр нь “Монгол Улсын зорилго юу юм бэ” гээд. Та өнөөдөр энэ зорилгыг олж харж чадсан уу? Бидэнд тийм юм байгаа юм шиг байна уу, эсвэл байгаа гэж бодоод төөрөлдөөд яваад байна уу?

Мэдэхгүй. Монгол бол таны эх орон. Та болон танай ард түмэн өөрсдөө бодох ёстой зүйл байх. Тэр үед би залуу байсан. Токиогийн их сургуулийн докторант. Монголд докторын зэрэг хамгаалсан цорын ганц япон хүн байв. Лав залуу хүний зангаараа хамаагүй зоригтой бичсэн байна лээ. Гэвч Монголын сайн сайхныг л бодож бичсэн. Харин таны асуусан “тийм юм” гэж юу вэ? “Тийм юм” байна гэж танд санагдсан бол “тийм юм” байгаа байлгүй дээ. Чухам “тийм юм” гэж ямар агуулгаар асуусан юм бол доо? Та тодорхой тайлбарлаж өгнө үү.

Та нийтлэлдээ тэр үеийн Малайз болон Монголыг харьцуулж бичсэн. Тэр үеийн болон одоогийн харьцуулалтыг дахиж хийвэл энэ хоёр улсад ямар үнэлэлт дүгнэлт өгөх вэ? Өнгөрсөн 27 жилийн хугацаанд хэн нь юун дээр алдаж, юун дээр оносон бэ?

Яг тэр үед тийм байсан. Харин одоо өөр. Тэр үед сэтгэсэн зүйлээ одоо 27 жилийн дараа ярина гэж утгагүй.

Юманд цаг хугацааны үнэ цэн гэдэг юм бий. Өнгөрсөн зүйлийг өнөөгийн зүйл мэт санагдахаар гаргадаг нь бусдын үйлс байдаг.

Миний бичсэн зүйлийг дахин дахин гарган нийтэлж шуугиан тарьдаг хүн бий. Харин тэр болгонд хэн нэгэн над руу дайрдаг. Би дахиж гаргаагүй байхад шүү дээ. Танайхан дээр үеийн миний нийтлэлийг хаанаас ч юм олж ирээд, хэсэглэж аваад миний нэрээр гаргадаг. Зохиолчоос нь зөвшөөрөл авдаггүй. Танайхан 27 жилийн хугацаанд өөрчлөгдсөн зүйл байдаггүй мэт ухуулга хийж, 1990-ээд оны Ардчилсан эвслийн цаг үе рүү оруулах ухуулга хийж байгаа мэт хааяа санагдадаг. Ер нь хэн ч юун дээр ч огт алддаггүй явдаггүй. Оносон зүйлс олон байдаг. Таны асуусан зүйлийн цаг өнгөрсөн байна. Ер нь цаг хугацаа өнгөрөх нь их хурдан.

Ёс зүй гэж яг юу юм бэ? Японы ёс зүй монголынхоос ялгаатай байна уу? Хууль дүрэмтэй, тэрийгээ ягштал мөрддөг, хариуцлага өндөртэй улсад ч гэсэн ёс зүй яагаад чухал байдаг юм бэ?

Мэдэхгүй. Хачин юм аа. Танайхан дандаа надаас ёс зүйг асуудаг.

Танайхан дандаа миний гараар могой бариулах дуртай.

Анх 2014 оны 9-р сард Асашёорюү Дагвадорж гуай намайг дуудаад Херо Баатар найруулагчийн нэвтрүүлгийн бичлэгт оруулсан. Тэр үед манай ээж нас бараад надад хэцүү үе тохиосон байв. Тэгээд сэтгэл санааг минь сайхан өөдрөг болгохоор Асашёорюү гуайн ээж Пүрэвбадам гуай надад онгоцны билет бичүүлэн авч өгөөд намайг Монголд ирээд амраарай гэж урьсан. Тэртээ өмнөх 2010 онд Япон даяар маш олон хүн Асашёорюү гуайг буруутгаж байхад би түүнийг өмөөрөн номоо бичиж, маш алдартай Асахи сонины хэвлэлийн газраас номоо гаргасан. Олон япончууд энэ номыг уншаад түүнийг учиргүй буруутгахаа больж, шүүмжилдэг хүмүүсийн тоо эрс багассан. Эрс багассан тухай бол япончууд л ярьдаг байсан. Би ч өөрөө тийм сайхан үг сонсоод түүнийг учиргүй буруутгадаг байсан хүн алга болсон мэт л санагддаг байв. Асахи сонины газар Асашёорюү гуайг их буруутгадаг байсан. Тэр сонины газраас би түүнийг өмөөрөх номоо гаргасан нь миний хувьд их амжилт, Асашёорюү гуайн ялалт болсон гэж хувьдаа боддог.

Ийм алдартай сонины хэвлэлийн газраар номоо хэвлүүлэн гаргахад надад тусалсан хүн бол монголч эрдэмтэн, Монголын Хаант улсын түүх судлаач, Киотогийн их сургуулийн профессор Сүгияама Масааки юм. Сүгияама багштай би АНУ-ын Харвардын их сургууль дээр 1995 онд танилцсан. Тэгээд 2006 онд Ш.Бира багшид Японы Фүкүокагийн Соёлын шагнал хүртээх ажил дээр хамтран ажилласан. Сүгияама багшийн багш бол Японы алдартай Франц гүн ухаан судлаач эрдэмтэн, Киотогийн их сургуулийн профессор Күвабара Такэо юм. Миний ээжийн талд Күвабара Такэо багшийн гэргийн хамаатан байдаг учраас Сүгияама багш намайг их хүндэтгэдэг. Тэгээд би Асашёорюү гуайг өмөөрмөөр байна гэж Сүгияама багшид хэлээд зөвлөгөө авсан ба Сүгияама багш надад Асахи сонины хэвлэлийн газрыг танилцуулж өгсөн. юм. Энэ ажил бол Асашёорюү гуайн хүчээр хэвлэсэн ном биш, Асашёорюү гуайн хөрөнгөөр хэвлүүлсэн ажил биш. Хэвлэлийн газар алдартай эрдэмтэн Сүгияама багшийн хүсэлтийг хүлээн авч хэвлэж өгсөн. Тэгээд би Асашёорюү гуайг номоороо өмөөрсөн.

Японы эрдэмтэд намайг зөв гэж сайшааж байсан ч зарим япончууд над руу маш их дайрсан. Асашёорюү гуайн ээж надаас манай хүүг өмөөрнө үү гэж гуйсан тул би зориг гаргаж өмөөрсөн. Япончууд түүнийг маш их буруутгаж, өмөөрөх хүн бараг байхгүй байсан цаг үе байсан. Тэгэхэд Асашёорюү гуайн ээж Пүрэвбадам гуай намайг хүнд нөхцөлд байх үед Монголд ирээд амар гэж билет илгээсэн. Тэр үедээ манай гэрт байгаарай гэж Пүрэвдадам гуай надад хэлсэн ч миний найз Санжаасүрэнгийн Оюун намайг гэртээ байлгана гэж хэлээд би С.Оюуны гэрт хоёр долоо хоног байгаад явсан. Харин тэр үед Асашёорюү гуай намайг дуудаад нэвтрүүлэгт оруулсан. Түүний ээж надад билет авч өгсөн тул би түүний үгэнд орохоос аргагүй болж нэвтрүүлэгт нь орсон. Нэвтрүүлэгт орно гэж юу ч бодоогүй, төсөөлөөгүй явсан ба тэнд Х.Баттулга гуай байсан. Х.Баттулга гуай бол намайг 1999 оноос 2000 оны үед Монголд судалгааны ажил хийж байхдаа Баянгол зочид буудлын үсчинд хааяа очдог байхад үсчин дээр ирээд надтай 30, 40 минут ярилцдаг тийм хүн байв. Надаас Японы тухай, Монголын тухай олон зүйл асуудаг байсан. Үсчинд таарахдаа би Х.Баттулга гуай гэж мэдээгүй, надад ажилгүй залуу мэт ярьсан тул би ажилгүй жирийн залуу байна гэж бодсон ч үсчин эгч надаас яаж манай захиралтай танил болсон юм бэ, та хоёр дандаа их удаан яриад суудаг шүү дээ гэсний дараа түүнийг Х.Баттулга гуай гэж мэдсэн. Тиймээс Х.Баттулга гуайтай бол би хуучин танил байсан ба 2014 онд Асашёорюү гуай намайг дуудаад Баянголын студид аваачихад тэнд Х.Баттулга гуай, Баатар найруулагч, Япон хэлний Саруул эгчийн хүү Батзориг гуай нар байсан. Тэгээд шууд нэвтрүүлэгт намайг оруулсан. Би үгүй, нэвтрүүлэгт орохгүй гэсэн ч тэд зөвшөөрөөгүй.

Тэгээд ёс зүйн сэдэвтэй нэвтрүүлэгт орох болсон. Эхлээд Асашёорюү гуай надтай ярилцлага хийхээр ярьж эхэлсэн. Тэр хүн надаас ёс зүй асуусан. Би “Та юу асууж байна вэ? Бусдаас асуухаас өмнө эхлээд та өөрөө ёс зүйгээ биелүүлэх ёстой” мэт юм хариулсан. Тэгээд Асашёорюү гуай маш их уурлаад нэвтрүүлгийн бичлэг зогссон. Тэгээд сайн байна гэж бодоод харьсан ч хэд хоногийн дараа С.Оюуны гэрт нь Баатар найруулагч, Батзориг гуай хоёр ирсэн. Оюун ч, Чакки ах ч байхгүй, гэрийн эзэд нь эзгүй айлд гадны хүн оруулж болохгүй тул гадаа уулзсан. Тэгэхэд гадаа зогсож яриад яах вэ, машины дотор ярья гэсэн тул машинд суусан. Тэгээд тэд намайг Зайсангийн тийш хол газарт байгаа студид аваачсан. Нэвтрүүлэгт орсон бол таныг хүргэж өгнө гэсэн тул би нэвтрүүлэгт орохоос өөр аргагүй болсон. Тэгэхэд би У.Хүрэлсүх гуай, Х.Баттулга гуай хоёрыг магтсан. Тэр хоёр тэр үед улс төрийн тавцангаас гараад удаагүй байсан. Би тэр хоёрыг магтсан. Х.Баттулга гуай өөрийгөө магтаарай гэж надад хэлээгүй, тэр тийм хүн биш. У.Хүрэлсүх гуай ч надад өөрийгөө магтаарай гэж хэлдэг хүн биш. У.Хүрэлсүх гуай бол маш ноён нуруутай хүн. Тийм юм гуйх хүн биш. Би тэр хоёр дажгүй ноён нуруутай сайн улстөрч хүн байна гэж бодсон.

Тэр үе буюу 2014 онд би тэгж бодсон тул бодсноо шууд хэлсэн. Би шууд санал бодлоо хэлдэг хүн. Тэгээд хожим хүмүүс Баатар найруулагчийг Хүрэлсүх гуайг сурталчилсан хүн мэт буруутган ярьсан байсан. Баатар найруулагчид Хүрэлсүх гуайг сурталчлах санаа байгаагүй. Баттулга гуайн нэвтрүүлэг байсан учраас өөр намынханыг магтах ёсгүй, намайг нэвтрүүлэгт оруулснаас болж Хүрэлсүх гуайг магтах нэвтрүүлэг болсон гэж би боддог. Харин би анхнаасаа нэвтрүүлэгт ормооргүй байсан тул санасан сэтгэсэн зүйлээ хамаагүй ярьсан. Тэр хоёрын нэрийг хамт хэлж магтсан тул монтаж хийхэд салгах боломжгүй байсан байх. Тэгээд миний үгийг өөрчилж сольж болохгүй гэж бодоод хоёр хүний нэрийг тэр чигээр нь гаргаж нэвтрүүлгээ цацсан байх. Миний нэвтрүүлэгт ярьсан зүйлийн тухай бол дахин дахин телевизээр гарсан тул олон монголчууд мэддэг.

Нээлттэй хаалга сонинд бас 2014 оны тэр үед би телевизээр ярьсан тухай нийтлэл бичиж гаргасан. Телевиз хүний яриаг хасаж монтажлах боломжтой тул би нийтлэл бичсэн. Миний тэр нийтлэлийг уншсан олон хүмүүс байгаа байх. Танайхан миний бичлэгийг дахин дахин гаргасан. Тэгээд Баттулга гуай, Хүрэлсүх гуай хоёрыг шүүмжилдэг хүмүүс над руу аймаар дайрсан. Би хэнээс ч мөнгө аваагүй. Бодсон сэтгэсэн зүйлээ хэлсэн.

Нэвтрүүлгийн хөтлөгч надаас асуусан тул өөрийнхөөрөө хариулснаас болж олон монголчууд над руу дайрсан.

Би хөлсний бичээч биш ээ. Би телевизийн ярилцлагад ороод хөлс мөнгө авч үзээгүй. Дандаа үнэгүй. Харин хэрвээ ямар ч нэвтрүүлэгт оролцохыг татгалзах үед зарим сэтгүүлч над руу дайраад элдэв худал юм бичдэг. Тиймээс татгалзах нь аюултай байдаг. Тийм л байна. Одоо хүмүүс Херо Баатар гуайг Хүрэлсүх гуайг сурталчилсан мэт ярьж байна. Баатар найруулагч бол намайг тэр үед Хүрэлсүх гуайг магтсан тул нэвтрүүлэгтээ хасалгүй гаргаж өгсөн. Баатар найруулагч бол дажгүй хүн. Харин түүний бүтээл улс төрд нөлөө өгдөг хүч болох талтай. Бас хөлс авч бүтээл хийдэг хүн. Тэр хөлс авалгүй бүтээл хийдэг хүн биш. Би бол Асашёорюү гуайг хүндэтгэж нэвтрүүлэгт орсон. Би тэр хүнээс ч, хэнээс ч хөлс мөнгө аваагүй. Мөнгө аваад хэлдэг бичдэг хүн биш. Сайхан сэтгэлийн үүднээс л оролцсон. Амьдралынх нь хамгийн хэцүү үед би ном бичиж түүнийг зоригтой өмөөрсөн. Тэр хүний ээж намайг хэцүү үед Монголд ирээд амар гэж билет илгээсэн. Бие биедээ туслах энгийн жирийн хүмүүсийн харилцаа байдаг шүү дээ. Тэрхүү харилцааг улс төржүүлж ашиглан зохион байгуулсан хүн байгаа нь харамсалтай байна.

Ёс зүй яагаад тийм чухал байдаг юм бэ? Бушидо шиг стандарт Монголд байсан уу? Ёс зүйн сэдвээр ярилцлага хийхээр монгол хүнийг урьвал та хэнийг санал болгох вэ? Эсрэгээр санал болгохгүй вэ? Яагаад?

Мэдэхгүй. Танайханд л чухал байлгүй дээ. Бүшидо гэж Японд алга болсон байх. Манай аавын үе хүртэл лав байсан.

Ёс зүйн сэдвээр ярилцлага хийхээр монгол хүн гэж үү? Тийм хүн байхгүй.

Хэнийг ч урихыг хүсэхгүй. Та өөрөө бодож олох зүйл байх. Өнөөдөр Монголд ёс зүй яривал хүмүүс бөөн бөөнөөрөө ярьсан хүн рүүгаа дайрна биз ээ. Тэр Бүшидо бол японых шүү дээ. Монголынх биш. Бүшидод сайн тал олон байдаг ч ер нь самүрайн уламжлал зан заншил нь маш хэцүү шүү. Намайг бага байхад өвөө, аав, аавын эрэгтэй дүү нар гэхэд эрэгтэй хүмүүс л нэг ширээнд суудаг байсан. Тэгээд хамтдаа хоол иддэг. Харин эмэгтэйчүүд эрэгтэй хүмүүс хоол идэж дууссаны дараа өөр ширээнд сууж хоолоо иддэг байсан. Намайг бага байхад өвөө хувийн эмнэлэг ажиллуулдаг эмч байсан. Тэр үед гэрийн ажилд тусалдаг хоёр эмэгтэй хөдөөнөөс ирээд манайд амьдарч ажиллаад оройн сургуульд сурдаг байсан. Бүшидод эмэгтэй хүмүүсийг доор үздэг тал бий гэж би боддог. Эрэгтэй хүнд сайхан зүйл байж магадгүй ч эмэгтэй хүний хувьд тиймхэн. Би багадаа өөрийгөө эмэгтэй гэж бодож байгаагүй. Эмэгтэй гэж бодуулах маш дургүй. Би багадаа албаар өвөө, аавын хажууд сууж хоол идэхээр зүтгэдэг байв. Өвөө инээгээд “болно, болно” гэсэн ч аавын эрэгтэй дүү намайг загнадаг байсан. Аав ээж хоёр намайг 3 настай байхад өвөө эмээгийн гэрээс тустай гэр барьж өгсөн. Тэгээд аав ээжтэйгээ хамт нэг ширээнд хоол иддэг болсон ч аав ажлаасаа ирэхийг хүлээгээд бид аавтайгаа хамт л хоолоо иддэг байв. Ааваас түрүүлээд хоол ч идэхгүй, усанд ч ордоггүй тийм л заншилтай байсан. Өөрөөр хэлбэл хамгийн сайхан, хамгийн сайныг нь аавдаа л өгдөг байлаа.

Мундаг ёс зүйтэй Япон Улсын Дэлхийн хоёрдугаар дайнд оролцсон явдал хар түүх болдог. Тэр үед ямар нөхцөл байдал үүсээд, яагаад япончууд тийм харгис үйлдэл хийсэн гэж та боддог вэ? Тэр үеийн японы ёс зүй хаашаа алга болсон бэ?

Мундаг ёс зүй алга болсон байх. Тэгээд угаасаа ёс зүй дайнд хамаагүй биз. Хамаатай юм бол цэрэг арми голдуу эрэгтэйчүүдийн ертөнц учраас бүшидо цэрэгт л ашигтай байх. Эмэгтэй хүмүүст тэгш эрх байгаа цагт бүшидогийн хэрэг алга. Ёс зүйг гээсэн нь гарал муутай, хүмүүжил муутай хүмүүс дээшээ гарах гэж оролдсон цаг үе болсон учраас байх. Тэд ёс зүйг албаар гээсэн.

27 жилийн өмнө та “соёлын шок”-нд ороод нийтлэлээ бичиж байсан байх. Одоо тэр соёлын шокноосоо гарсан уу? Эсвэл эсрэгээрээ та монголжоод байна уу?

Би Монголд соёлын шоконд ороогүй. Японд соёлын шоконд орсон. Соёлын шокноосоо гараагүй. Соёлын шок бол зөвхөн улс орон, үндэстний ялгаанаас үүсэх зүйл биш. Удам чухал. Удам сайтай хүн бол нийгмийн сайн сайхныг л боддог.

Өнөөдөр сошиал медиагийн хэрэглээ тэр тархины тураалыг улам гүнзгийрүүлсэн үү, эсвэл шинэ төрлийн мэдлэгийн хэлбэр болж чадаж байна уу? Сошиал орчинд хэрхэн “эрүүл” байж, худал буруу мэдээлэлд автахгүйгээр зохистой, ёс зүйтэй хэрэглээг бий болгох вэ?

Эрүүл биш байгаа учраас хүмүүс ингэж бичиж байгаа болов уу.

Энэ ертөнц тэр чигтээ худал. Үнэн юм гэсэн ч, худал юм гэсэн ч эндүүрэл.

Хөлсний бичээч нар пропаганда хийж бусдын гар хөл болж байна. Тэгээд тэр хөлсний бичээч нарын боловсрол ядаж байхад тааруу. Олигтой сургууль ч төгсөөгүй хүний бичсэн юмыг боловсролтой хүн уншина гэж юу юм бол доо? Боловсролгүй ч олон жил нийгмийнхээ төлөө үнэнч ажилласан хүмүүс бий. Тийм хүмүүсийг бол унших хэрэгтэй. Харин хөлсний бичээч, боловсролгүй хүний хоосон лекц хэнд ч хэрэггүй. Хөлсний бичээч болох хүнд боловсрол чухал биш нь тиймхэн. Гэвч харамсалтай нь энэ нэгэн төрлийн мэргэжил болж байна. Би 1992 онд МУИС-ийн сэтгүүл зүйн ангид багшилсан. Тэр үед сэтгүүлч нар их сургуулиа төгсдөг байсан. Одоо бол хаана байдаг нь мэдэгдэхгүй сургууль төгссөн ч сэтгүүлч “болж “чаддаг шиг болжээ.

Та сайд дарга болохоос малчин байх нь илүү мундаг гэж бичсэн. Өнөөгийн мал аж ахуйн салбарын нөхцөл байдлын өнцгөөс харвал тэр хэлсэн зүйл тань өнөөдөр ч хүчин төгөлдөр хэвээр байна уу? Нүүдлийн соёлоо бид хэрхэн авч үлдэх ёстой вэ? Малчны үнэт зүйлсийг технологи, хиймэл оюун ухааны эринд хэрхэн сэргээж бас тэнцвэржүүлж болох вэ?

Танайхан малын өвчиндөө л анхаарлаа тавина уу! Эрүүл хүнс маш чухал. Эрүүл хүнстэй бол хүн эрүүл болдог. Хүнсний аюулгүй байдлын асуудал хамгийн чухал шүү.

Таны шүүмжлэлд ёс суртахууны доройтол гол байр суурь эзэлсэн. Би 200% санал нийлж буй. Өнөөдөр Монголын бизнес, улс төрийн удирдагчид ёс суртахууны хувьсгал өөрсдөө хийж чадах болов уу? Бид тэдэнд найдах ёстой юу? Эсвэл энэ нь иргэд бид өөрсдөө энэ хувьсгалыг эхлүүлэх ёстой юу?

Хувьсгал гэсэн үгийг зарим монголчууд буруу хэрэглэдэг. Хувьсгалын утгыг мэддэггүй бололтой. Найдах гэдэг үг өөрөө хамгийн найдваргүй үг. Хувьсгалын тухай гэвэл Макс Вебер тодорхой бичсэн байдаг.

Жинхэнэ хүн гэдэг худлаа хэлдэггүй хүн юм гэж та тодорхойлсон. Харамсалтай нь өнөөдрийн Монголын нийгэмд худлаа ярих нь амьд үлдэх стратеги мэт харагдаж байна. Энэ үзэгдлийг та хэрхэн тайлбарлах вэ? Өнөөдөр жинхэнэ хүн гэж хэнийг нэрлэх вэ? Үнэн ярьдаг хүнийг үү, эсвэл үнэнээ нууж чаддаг хүнийг үү?

Танай бурханы шашнаар бол жинхэнэ хүн болж чадахгүй тул дараа төрөлдөө дахин дахин хүн болж төрдөг байх.

Танайхан хулгайчийн тухай амархан мартдаг.

Хулгайч гэсэн үг дандаа яриандаа хэрэглэн хэлдэг. Дээр үед малчин хүмүүс чоно гэж хэлдэггүй байсан гэж дуулсан. Хээрийн нохой, Боохой гэх мэт үгс хэрэглэдэг байсан байх. Яагаад гэвэл чоно гэсэн бол чоно ирэх магадлалтай учраас хэрцгий үг байсан гэж дуулсан. Та бүхэн хулгайч гэсэн үгийг юм болгонд их хэрэглэдэг. Өөр үгээр илэрхийлсэн бол хулгайчгүй болох байлгүй дээ.

Монгол ба Японы орчин цагийн харилцааг та хэрхэн дүгнэх вэ? Эзэн хааны айлчлал чухал ач холбогдолтой болсон.

Япончууд Монголын тухай мэдэхгүй. Монголчууд ч Японы тухай мэдэхгүй. Аль аль талд нь мэддэг гэж омогдоод эндүүрээд явж буй хүмүүсийн тоо л их нэмэгдсэн байдаг.

Монголчуудыг нэг сайхан жинхнээсээ магтаач гэвэл та юу хэлэх вэ? Эсрэгээр япончуудыг нэг жинхнээсээ шүүмжлээч гэвэл юу хэлэх вэ?

Монголчууд угаасаа сайн шүү дээ. Манай Японы тухай гэвэл би япон хэлээр япончуудад хандаж бичнэ. Би танай орчин цагийн сурган хүмүүжүүлэгч биш. Япон мөнхийн дайсан биш шүү.

Эсрэгээр яг өнөө цагт монголчуудыг сайтар улалзтал нь шүүмжлээч гэвэл та юу хэлэх вэ? Нөгөө талдаа япончуудыг энэ цаг үед магтаач гэвэл ямар зан чанар, үйлдлийг нь та бардам надад хэлж чадах вэ?

Та миний гараар могой бариулах гэж байгаа юм уу?

Зүүн Хойд Азид оруулах Монголын хувь нэмэр, нөлөөг та юу гэж боддог вэ? Энэ боломжийг монголчууд ашиглаж чадаж байна уу?

Монгол одоо Зүүн Азийн орон биш болсон. Дундад Азийн орнуудын нэг болсон. Бараг 20 орчим жилийн өмнөөс Монгол бол Дундад Азийн орон болж хувирсан. Монгол Улс бол Зүүн Азид хувь нэмэр оруулдаг орон байсан ч нэг л мэдэхэд Дундад Азийн орон болсон байдаг билээ.

Ах дүү хоёр японы нэг нь Монголд ирээд Чингис хаан болсон домог байдаг. Тэр яриа анх хаанаас, ямар үүдэлтэй гарсан бэ? Одоо хүртэл харагддаг бөгөөд японы ард түмэн энэ тал дээр ямар байр суурьтай байдаг бол?

Тэр домог зохиомол ухуулга. Ах дүү хоёр биш. Нэг хүн. Минамото-но Ёошицүнэ. Сүүлийнх бол Коминтерны бодлогоор бий болж тараагдсан зохиомол домог байх.

Монгол үндэстний амин чанар, тодотгол нь таны хувьд юу вэ? Таны хувьд юу байх ёстой гэж боддог вэ?

Монголын тусгаар тогтнол!

Эцэст нь гадаадад буй монголчуудад зориулаад та өөрийнхөө бодол, дүгнэлт, мессежийг хэлээч гэж хүсч байна.

Танихгүй хүмүүст юу хэлж ярих вэ? Танайхан сэргэлэн, мэдрэмжтэй, ухаантай. Тэгээд зарим монголчууд миний хэлээгүй үгийг зохиогоод хэлсэн мэт болгохдоо гарамгай. Тийм үгэнд итгээд дайрах хүн ч бий. Би монголчуудын төлөө л үг дуугарсан байдаг. Өөрийнхөө төлөө бол дуугүй суусан нь дээр. Тийм л байна.

ТУСГААР ТОГТНОЛ БОЛ МОНГОЛЧУУДЫН АМИН ЧАНАР

Сэтгэгдэл (0)