2022 оны хоёрдугаар сард эхэлсэн Орос, Украины дайн 2014 оноос эхлэлтэй. Оросуудын өөрсдийн хэлдгээр Украйнд явуулж буй “цэргийн тусгай ажиллагаа” нь эхлээд даруй дөрвөн жил боллоо. Энэ нь зөвхөн хоёр улсын мөргөлдөөн биш харин дэлхийн гео улс төрийн тэнцвэрт нөлөөлсөн, маш өндөр өртөгтэй томоохон хямрал болон үргэлжилж байна. НАТО-гийн гишүүн орнууд Украйнд дэмжлэг үзүүлж байхад цөмийн зэвсэг бүхий Хойд Солонгос цэргүүдээ явуулан Оросыг дэмжиж байна. Өнгөрсөн долоо хоногт Владивосток хотод болж өнгөрсөн “Дорнын Эдийн Засгийн Форум”-ын үеэр ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин энэ дайнд Украины тал сар бүр 8,000-12,000 хүнээ алдаж буй гэж мэдэгдэхээс гадна оросын нефтийн үйлдвэрүүд рүү Украины тал өдөр бүр хамгийн багадаа 650 дроны дайралт хийж байгаа бөгөөд энэ тоог 1,000-д хүргэнэ гэдгээ Украин зарлаад байна. Үр дүнд нь оросын компанид агаарын хамгаалалтын системдээ хэдэн зуун тэрбум рубль зарцуулж буйг форумын үеэр хэлнэ билээ. Энэ зуур бөмбөрцөгийн нөгөө талд АНУ “Epic Fury” нэртэйгээр, Израил “Roaring Lion” нэртэй Ираны эсрэг өргөн хэмжээний агаарын хамтарсан дайралтыг 2026 оны хоёрдугаар сард мөн хийж, Ираны дээд удирдагч Али Хаменейг алагдсан хэмээн мэдэгдэв. Улмаар Иран Улс энэ оны гурван сард Хормузын хоолойг хааж, дэлхийн нефтийн тээвэр бараг бүрэн зогсов. Одоогийн байдлаа АНУ ба Ираны хооронд түр мэт эвлэрэл тогтсон ч нөхцөл байдал туйлын эмзэг хэвээр байна.

Евразийн газар нутаг дээр болж буй энэ бүх таагүй үйл явдал дэлхий даяар зөвхөн газрын тос, эрчим хүчний хямрал авч ирээд зогсохгүй өрнө ба дорнын худалдааны эргэлт, хүмүүсийн урсгал хөдөлгөөн буюу зорчигч тээвэр, банк санхүүгийн гүйлгээ, харилцаа холбооны системд сөргөөр нөлөөлж эхлээд удаж буй төдийгүй тодорхой бус байдал цаашид хэр удаан үргэлжлэхийг хэн ч хэлж чадахгүй байна.

Энэ бүгдийн алдагдсан боломжийн өртөг хэдэн зуун ихнаяд ам.доллараар хэмжигдэж байна.

Энэ ярвигтай цаг дор Монгол Улсын төрийн гурван өндөрлөг зэрэгцэн чухал бөгөөд сонирхолтой айлчлалуудыг хийж байна. Тухайбал, 2006 оны 8-р сарын 26, 27-ны өдрүүдэд Монгол Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт анхны гадаад айлчлалаа эхлүүлж, Люксембургийн Их Гүнт Улс болон Бельгийн Хаант Улсад зочлов. Энэхүү айлчлал нь найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх, харилцан ашигтай салбарт хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэх, итгэлцлийг бэхжүүлэх, дээд түвшний яриа хэлэлцээ, харилцан айлчлалын давтамжийг хадгалахын сацуу парламент хоорондын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах зорилготой. 2026 оны 9-р сарын 1-нд Бишкек хотод Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх ШХАБ-ын гишүүн орнуудын Төрийн тэргүүн нарын өргөтгөсөн хуралдаанд ажиглагчийн хувиар оролцож, “Монгол Улс гадаад бодлогын залгамж чанараа тууштай хадгалж, энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого баримтлан, бүс нутгийн олон талт хамтын ажиллагаанд идэвхтэй оролцох эрмэлзэлтэй” гэдгээ нотолж, Монгол Улсын байр суурийг илэрхийлэхээс гадна ОХУ болон БНХАУ-ын Ерөнхийлөгчтэй уулзалт хийлээ. Яг энэ уулзалтын дараа буюу 2026 оны 9-р сарын 2-нд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал ОХУ-ын Владивосток хотноо “Алс Дорнод: Хүний сайн сайхны төлөөх хөгжил” сэдвийн хүрээнд болсон Дорнын эдийн засгийн XI чуулга уулзалтад хүндэт зочноор оролцож, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путинд бараалхаж, Оросын төр, засгийн удирдлага болон холбогдох байгууллагын төлөөлөлтэй хоёр талын уулзалтуудыг хийв. Энэ форумын мэдээллийг ЭНД дарж аваарай.

Уулзалт ажил хэрэгч уур амьсгалд өрнөж, Монголын талаас Ерөнхий сайд Н.Учрал тэргүүтэй төлөөлөгчид буюу Монгол Улсаас ОХУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Д.Даваа, Улсын Их Хурлын Дэд дарга Б.Пүрэвдорж, Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням, Зам, тээврийн сайд Б.Дэлгэрсайхан, Эрчим хүчний сайд Б.Найдалаа, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд Ц.Идэрбат, Гадаад харилцааны дэд сайд Г.Амартүвшин, Эдийн засаг, хөгжлийн дэд сайд С.Даваасүрэн, УИХ-ын гишүүн Ж.Чинбүрэн, Н.Батсүмбэрэл болон бусад албаны төлөөлөл оролцжээ.

Харин ОХУ-ын талаас Ерөнхийлөгч В.В.Путинээр тэргүүлүүлсэн Гадаад хэргийн сайд С.В.Лавров, Шадар сайд А.Л.Оверчук, Ерөнхийлөгчийн Алс Дорнодын холбооны тойрог дахь Бүрэн эрхт төлөөлөгч Ю.П.Трутнев, Байгалийн нөөц, экологийн сайд бөгөөд Орос, Монголын ЗГХК-ын Оросын хэсгийн дарга А.А.Козлов, Тээврийн сайд А.С.Никитин, Эдийн засгийн хөгжлийн сайд М.Г.Решетников, Эрчим хүчний сайд С.Е.Цивилёв, Төв банкны орлогч дарга А.Г.Гузнов болон “Оросын төмөр зам” ХК, “Росатом” улсын атомын эрчим хүчний корпораци, “Роснефть” Нээлттэй хувьцаат нийгэмлэгийн удирдлага зэрэг албаныхан оролцож, түлш, шатахууны асуудлаас гадна хамтарсан төмөр замаа өргөжүүлэх, транзит тээврийг нэмэгдүүлэх, Дорнын худалдааны корридорыг тэлэх, гурван улс дамнасан хийн хоолойн асуудал, бага болон дунд оврын цөмийн цахилгаан станц байгуулахаас гадна ДЦС3-ын шинэчлэлийн зураг төсөл боловсруулах хэлэлцээрийн биелэлт, Евразийн худалдааны түр хэлэлцээрийн гүйцэтгэлийн асуудлуудыг цогцоор хэлэлцжээ. Аливаа хурал форумд эртнээс бэлдэж, зөв оролцож чадвал маш том өгөөж хүртэж болдог. Энэ талаар хэлэлцэж байсан ярилцлагыг ЭНД дарж уншаарай.

Энэ дундаас өнгөрсөн хэд хоногийн хугацаанд монголчуудыг хамгийн ихээр бухимдуулсан зүйл бол яах аргагүй түлш, шатахууны тасалдал, хомсдол, үнийн өсөлт билээ.

Монгол Улсын газрын тосны бүтээгдэхүүн буюу бензин, дизель, агаарын хөлгийн түлшний жилийн хэрэглээ гурван сая тонн байдаг. Үүний 97%-ийг ОХУ-аас импортоор авдгаас 70%-ийг Роснефть, 10%-ийг нь Газпром нефть нийлүүлдэг ажээ.

Үндсэн багахан хувийг оросын бусад компани, БНХАУ болон бусад эх үүсвэрээс хангадаг. БНСУ болон бусад газраас түлш, шатахуун авах боломж бий хэдий ч эргээд ОХУ болон БНХАУ-аар дамжих тээвэр, ложистикийн асуудалтай тулдаг бөгөөд энэ нь цаг хугацаа төдийгүй өртөг зардлын том эрсдлийг үүсгэдэг. 2029 оноос газрын тос боловсруулах үйлдвэр ашиглалтанд орохоос өмнө буюу 2028 онд дотоодын хэрэглээ дөрвөн сая тонн давахаар байна. Монголын нефть боловсруулах үйлдвэр бүрэн хүчин чадлаараа ажилласан ч дотоодын хэрэгцээнийхээ дөнгөж 30%-ийг л хангах аж. Учир нь манай хэрэглээ жил бүр хамгийн багадаа 10%-иар өсч байна.

Иймээс цаашид Оросоос бензин, шатахууны тогтвортой нийлүүлэлт чухал тул сая болж өнгөрдөг "Дорнын эдийн засгийн форум"-ын үеэр Оросоос авдаг нийлүүлэлтээ солонгоруулж, нэг нийлүүлэгчийн хэт хамаарлыг багасгахын тулд Газпром нефть компанийн ТУЗ-ийн даргатай уулзаж, тус компанийг Монголд өөрийн оффисоо нээж, улам өргөн хүрээнд хамтран ажиллах саналыг тавьжээ.

Газпром нефть компани энэ саналыг нухацтай судлан үзэхээ илэрхийлснээс гадна Засгийн газар албан ёсоор даалгавар өгвөл Монгол Улс руу ямар ч хязгаарлалтгүй шатахуун, түлшийг хангалттай хэмжээгээр тогтмол нийлүүлэх бүрэн боломжтой, тийм хүчин чадалтай гэдгээ хэлэв. Айлчлалын бүрэлдэхүүнд явсан УИХ-ын дэд дарга Б.Пүрэвдорж дундын ямар нэг зуучлагчгүйгээр Газпромтой шууд харилцан явах саналыг дурджээ. Оросын Холбооны Улсын Засгийн газрын 2026 оны 4-р сарын 2-ны өдөр 362 тоот тогтоол гаргаснаар өмнөх буюу 2026 оны 1-р сарын 31-ний 78 тоот газрын тосны бүтээгдэхүүнийг түр хугацаагаар экспортлохыг хориглосон тогтоолдоо нэмэлт өөрчлөлт оруулжээ. Энэ өөрчлөлтөөр хоригийн нөхцөл шинэчлэгдсэн бөгөөд Засгийн газар хоорондын хэлэлцээртэй улсуудыг хоригоос чөлөөлсөн дотор Монгол Улсыг багтаасан тухайгаа ОХУ-ын тал албан ёсоор мэдэгджээ.

Дэлхий үзэл суртал, эдийн засаг, технологиороо хуваагдахын хэрээр бүс нутаг бүр өөрсдийнхөө хийдэг эдийн засгийн форумуудад улам ихээр ач холбогдол өгдөг боллоо.

Дорнын эдийн засгийн чуулга уулзалтыг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путины санаачилгаар 2015 оноос хойш тасралтгүй 11 жил зохион байгуулж байгаа бөгөөд чуулганы гол зорилго нь ОХУ-ын Алс Дорнод бүс нутгийн эдийн засгийн чадавх, хөрөнгө оруулалтын шинэ боломжуудыг олон улсад танилцуулах, Ази-Номхон далайн бүс нутгийн улс орнуудтай худалдаа, эдийн засаг, технологийн түншлэлийг гүнзгийрүүлэх, дэд бүтэц, логистик, тээврийн шинэ коридоруудыг хөгжүүлэх ажээ. Энэхүү чуулган зохион байгуулагддаг Владивосток хот 1860 онд үүсгэн байгуулагдаж, 1880 онд хотын статустай болсон бөгөөд ОХУ-ын Алс Дорнод дахь хамгийн том боомт, Приморийн хязгаарын засаг захиргааны төв юм. ОХУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт, Японы тэнгисийн Их Петрийн булангийн эрэгт, Муравьёв-Амурскийн хошуу дээр Хятад, Хойд Солонгос, Япон Улстай зэрэгцээ оршдог бөгөөд 1916 онд Транс-Сибирийн төмөр зам баригдаж дууссанаар Владивосток нь Москва хот болон Оросын Европын хэсэгтэй холбогдож, тус хотын хөгжил эхэлжээ. 1974 онд тус хотод Зөвлөлтийн удирдагч Л.И.Брежнев АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жеральд Фордтой уулзаж, Стратегийн зэвсгийг хязгаарлах тухай хэлэлцээ хийсэн.

Мөн 2012 оны АПЕК-ийн Дээд хэмжээний уулзалтыг Владивосток хотноо зохион байгуулсантай холбогдуулан Оросын эх газрыг “Оросын арал”-тай холбосон дэлхийн хамгийн урт кабелаар бэхлэгдсэн гүүрийг бүтээн байгуулсан байна. 2026 оны байдлаар хотын хүн ам 600 мянга гаруй бөгөөд дийлэнх нь оросууд, мөн хөрш зэргэлдээ Азийн орнуудын иргэд, оюутнууд, бизнес эрхлэгчид олноор оршин суудаг хот юм.

Сонирхолтой нь 1986 оны 7-р сарын 28-нд ЗХУ-ын нам, төрийн тэргүүн М.С.Горбачев Владивосток хотноо мэдэгдэл хийж Монголоос цэргээ гаргах шийдвэрээ нотолж байсан түүхтэй.

Монгол Улс Дорнын эдийн засгийн чуулга уулзалтад 2016 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн түвшинд дөрвөн удаа, Ерөнхий сайдын түвшинд хоёр удаа тус тус оролцжээ. Энэ жилийн форумын үеэр “Монгол–Оросын бизнес хэлэлцүүлэг” зохион байгуулагдсан бөгөөд “Монгол Улс болон ЕАЭЗХ, түүний гишүүн орнуудтай байгуулсан Түр хэлэлцээрийн хэрэгжилт”, тарифын бус саад, тэдгээрийг даван туулах хамтын арга зам, тээвэр, логистикийн асуудлыг хэлэлцэв. 2026 оны Дорнын эдийн засгийн чуулганаар нийт 318 гэрээ байгуулж, 7 их наяд рублийн хөрөнгө оруулалт татсан тухай болон 2027 оноос Алс Дорнод болон Арктикт хэрэгжих нэгдсэн татварын болон гаалийн хөнгөлөлтийн журмыг баталсан нь хамгийн том үр дүн байлаа. Учир нь энэ бол нууцын зэрэглэлтэй гэрээнүүдийг тооцохгүйгээр энэ форумын хамгийн өндөр мөнгөн дүн болсон тухай оросын хэвлэлүүд онцолжээ.

Argument Media-гийн ерөнхий редактор Юлия Игнатовагийн бичсэнээр 2026 оны Дорнын Эдийн Засгийн Чуулганд 78 орны 9,300 төлөөлөгч оролцсон агаад энэ дунд Оросуудын зүгээс “найрсаг бус” гэж нэрлэдэг 18 улс хүмүүсээ илгээжээ.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал форумын индэрт үг хэлж, Монголын стратегийн байр суурийг илэрхийлснээс гадна Монгол–Орос–Хятадын гурвалсан хамтын ажиллагааны хүрээнд тээврийн коридор, хийн хоолойн төсөл, худалдааны саад тотгорыг бууруулах асуудлыг хөндөв. Монголын бизнес төлөөлөгчид анх удаа энэ форумын үеэр Монгол–Оросын бизнес хэлэлцүүлэгт оролцож, хөрөнгө оруулалтын боломжууд, төслүүдээ танилцуулсан.

Монгол Улс тус чуулга уулзалтад тогтмол өндөр түвшинд оролцож ирсэн бөгөөд Ерөнхий сайд Н.Учрал чуулга уулзалтын нэгдсэн хуралдаанд хэлсэн үгнээс онцолбол:

“Үнийн хэлбэлзэл, нийлүүлэлтийн сүлжээний тасалдал, тээвэр логистикийн хүндрэл, төлбөр тооцооны тогтолцоонд гарч буй өөрчлөлт, геополитикийн зөрчилдөөн зэрэг нь улс орнуудын тогтвортой хөгжилд шинэ сорилт болж байна. Ийм цаг үед бид ялгаатай байдлаа улам тодотгохоос илүүтэй нийтлэг эрх ашгаа эрэлхийлж, харилцан итгэлцэл, тэгш эрх, харилцан хүндэтгэл, зөвшилцөлд тулгуурласан хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх учиртай. Ялгаатай байдлаа хүндэтгэн, нийтлэг эрх ашгаа эрхэмлэж чадвал бидний хамтын хүч бүс нутгийн энх тайван, тогтвортой хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулна. Монгол Улс мөнхийн хөрш ОХУ, БНХАУ-тай тогтоосон иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцааг эрхэмлэн хөгжүүлж, гурван талын харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг тогтвортой өргөжүүлэхийг гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэлийн нэг хэмээн үздэг”

гэж Монгол Улсын Ерөнхий сайд онцлов.

Энэ жилийн Дорнын Эдийн Засгийн Чуулганы оргил хэсэг нь таван улсын өндөр дээд хэмжээний удирдагчдын оролцсон хэлэлцүүлэг байлаа.

Энэ хэлэлцүүлэгт ОХУ-ны Ерөнхийлөгч В.В.Путин, Индонезийн Ерөнхийлөгч Прабово Субианто, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал, Мьянмар Улсын дэд ерөнхийлөгч Ньо Соу, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Дэд Ерөнхий сайд, Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн Дин Сюэсян нар оролцов. Энэ хэлэлцүүлгийн үеэр Индонезийн Ерөнхийлөгч дэлхийн ертөнц ингэж ихээр талцан хуваагдаж буй нөхцөлд аливаа үзэл суртал, онол дээр суурилсан биш бодит үр дүн гаргадаг “Прагматизм” бодлого баримтлан хэрэгжүүлж буйгаа мэдэгдэв. Ийм учраас улс орнууд сонголтгүй ганцхан санхүүгийн систем дээр суурилан хөгжих ёсгүй бөгөөд тэр систем доголдолд орсон нөхцөлд өөр гарц байх ёстойг хэлж байлаа. Цаашлаад Индонези ямар ч цэргийн эвсэлд нэгдэхгүй бөгөөд харин улсад нь ашигтай бол ямар ч эдийн засгийн холбоо, түншлэл, эвсэлд хэнээс ч үл хамааран нэгдэн ажиллана гэдгээ зарлав. Мөн үгэндээ “Энхтайвны ногдол ашиг” хэмээх онцгой үгийг ашиглан бүс нутаг болон даян дэлхийд амар амгалан, аюулгүй орчинг бүрдүүлэхийн ач холбогдлыг онцлов.

Харин БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Дэд Ерөнхий сайд, Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн Дин Сюэсян хэлсэн үгэндээ “Цайны зам”-ын худалдааны эргэлтийг хөхүүлэн дэмжихээс гадна Хойд Хятадын хөгжлийн стратегиа Оросын Алс Дорнод болон Арктикийн хөгжлийн зорилготой уян холбож, нэгдсэн нэг хөгжлийн төлөвлөлт гаргаж буйгаа мэдэгдлээ.

Хятадуудын хийсэн судалгаагаар оросын ард иргэдийн 90% нь Орос ба Хятадын одоогийн харилцаа, түншлэл дээр эерэг сэтгэгдэлтэй буй бөгөөд шинэ залуу үе өмнөх үеээсээ илүү хоорондоо нэгдэн нягтарч байгаа тухай судалгааг танилцуулав.

4,000 гаруй км хилээр холбогддог манай хоёр улс мөнхийн хөрш бөгөөд НҮБ-ын дээдэлдэг энхтайвны зарчмыг эрхэмлэх бөгөөд аль нэг улс бидний тоглоомын дүрмийг хөндлөнгөөс зааж зааварлахгүй ээ гээд эвтэйхэн хэлнэ билээ. Энэ бол маш чухал мэдэгдэл бөгөөд бүс нутгийн ийм интеграцид Монгол Улс хэрхэн нэгдэн явах нь туйлын чухал билээ.

Алс Дорнодын энэхүү интеграцитай холбоотой Төв Азийн бүсийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааг дурдахгүй байж болохгүй. CAREC буюу the Central Asian Regional Economic Cooperation хөтөлбөрийн хүрээнд бүх нутгийн интеграцийн төслүүдэд аль хэдийнэ 60 орчим тэрбум ам.долларыг зарцуулаад байна.

CAREC хөтөлбөрт Афганистан, Азербайжан, БНХАУ, Гүрж, Казахстан, Киргизстан, Монгол, Пакистан, Тажикистан, Туркменистан, Узбекистан зэрэг нийт 11 улс багтдаг бөгөөд хэдхэн хоногийн дараа Улаанбаатар хотноо дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын бизнес форумаа хийх гэж байна.

Энэ бүс нутгаар дамжуулан Монгол Улс Төв Ази төдийгүй Ойрхи Дорнод, Европ, Африкийн зах зээлтэй шууд холбогдох боломжтой бөгөөд цэвэр эрчим хүч, газрын ховор элемент, тээвэр, ложистикийн хамтарсан төслүүдийг хэрэгжүүлэх бүрэн боломжтой билээ. Төв Азийн жишиг болж буй улс өдгөө Узбекстан болж байна. Маш богино хугацаанд хаалттай байсан улсаа нээлттэй болгож, улс төр ба эдийн засгийн тэнцвэрээ гайхалтай авч явж буй энэ улсын талаарх нийтлэлийг ЭНД дарж уншаарай.

Үүнтэй зэрэгцээд Оросын Алс Дорнод, Арктикийн хөгжил хариуцсан тэргүүн шадар сайд Виталий Алтабаев Хятадтай харилцах ач холбогдлоо Дорнын эдийн засгийн форумын үеэр дараах байдлаар зарлаж үр дүнг нь мэдээллээ. Хятад хөрөнгө оруулагчдыг эргэлт буцалтгүй дэмжих, хамтраад Орост эцсийн бүтээгдэхүүн хийх, хоёр талын хамтын ажиллагааг зөвхөн бизнес, эдийн засгаар хязгаарлахгүй гэнэ. Улмаар яг одоо 1 ихнаяд рублийн (41 ихнаяд төгрөг буюу буюу ойролцоогоор 12 тэрбум ам.доллар) үнийн дүн бүхий 96 хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг энэ бүс нутагт хэрэгжүүлж буй нь Алс Дорнодын нийт хөрөнгө оруулалтын 80% нь болж буй юм байна. Энэ их үнийн дүн бүхий хэлцэл, гэрээ, гүйлгээ Хятад, Оросын санхүүгийн тусдаа системээр шууд хоорондоо харилцаад явж байх шиг байна.

Мьянмар Улсын дэд ерөнхийлөгч Ньо Соу хэлсэн үгэндээ ямар ч улс өөрийн боломжоо дангаараа тултал ашиглах боломж энэ дэлхий дээр цаг ирэх тусам үгүй болж байна. Иймээс хоорондоо хамтран ажиллах, тэр дундаа Алс Дорнодтой эдийн засгаараа холбогдохын ач холбогдлыг онцлов. Зүүн Өмнөд Азийн зах зээл руу өөрийн улсаар дамжин гарч холбогдох урилгыг ОХУ-д хурлын индэр дээрээс өгнө билээ.

Монгол Улс болон Евразийн эдийн засгийн холбооны хооронд байгуулсан худалдааны түр хэлэлцээр дөнгөж энэ оны 7 дугаар сарын 22-нд хүчин төгөлдөр болсон бөгөөд 180 сая гаруй хэрэглэгчтэй томоохон зах зээлтэй худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх шинэ боломж нээгдсэн. Энэхүү хэлэлцээрийн анхны үр дүнгийн хувьд тарифын хөнгөлөлт, гаалийн журмын уян хатан байдал, худалдааны зардлын бууралт зэрэг эерэг өөрчлөлтүүд тодорхой хэмжээнд ажиглагдаж байна. Ялангуяа мал аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүн, ноос ноолуур, хүнсний бүтээгдэхүүн, хөнгөн үйлдвэрийн зарим барааны экспортын боломж нэмэгдэх хандлагатай байгааг Ерөнхий сайд хэлэлцүүлгийн үеэр хэлэв.

Урьдчилсан тооцоогоор хэлэлцээрийн дүнд 367 нэр төрлийн барааг ЕАЭЗХ-ны ОХУ, Беларусь, Казахстан, Армени, Киргиз гэсэн таван улсын зах зээлд нийлүүлснээр ДНБ-ийг 0.02 хувиар, хөрөнгө оруулалтыг 2.57 хувиар, ЕАЭЗХ руу хийх экспортыг 24.1 хувиар нэмэгдүүлэх боломжтой ажээ.

Уг хэлэлцүүлгийн үеэр модератор:

“Монгол Улс хоёр хөрш болон бүс нутгийн гаднах түншүүдтэйгээ тэнцвэртэй харилцах бодлогыг уламжлал ёсоор баримталж ирсэн. Одоогийн нөхцөлд энэ байр суурийг хадгалахад амаргүй байж болох юм. Энэхүү олон тулгуурт бодлого нь ОХУ-тай эрчим хүч, дэд бүтэц зэрэг урт хугацааны томоохон төслүүд хэрэгжүүлэх боломжийг хэр хэмжээгээр хязгаарлаж байна вэ?”

гэсэн чухал асуултыг асуув. Ерөнхий сайд:

“Юуны өмнө нэг зүйлийг тодорхой хэлэх нь зүйтэй. Монгол Улсын олон тулгуурт, нээлттэй, тэнцвэртэй гадаад бодлого нь аль нэг улстай хамтын ажиллагаагаа хязгаарлах бус, харин улс орныхоо тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засгийн тогтвортой байдал, хөгжлийн урт хугацааны ашиг сонирхлыг хамгаалах бодлого юм. Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалд улсын гадаад бодлогыг үндэсний ашиг сонирхолд тулгуурласан, энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт байх зарчмаар тодорхойлсон. ОХУ-тай урт хугацааны томоохон төсөл хэрэгжүүлэхэд олон тулгуурт гадаад бодлого саад тотгор болохгүй. Харин аливаа томоохон төслийг хэрэгжүүлэхдээ тухайн төсөл үндэсний ашиг сонирхолд нийцэж буй эсэх, эдийн засгийн үр өгөөж нь ямар байх, урт хугацаанд тогтвортой хэрэгжих боломжтой эсэхийг цогцоор нь үнэлдэг. Эрчим хүч, төмөр зам, авто зам, боомт, транзит тээвэр зэрэг дэд бүтцийн төслүүд хэдэн арван жилийн хугацаанд үр өгөөжөө өгдөг тул хөгжлийн хэрэгцээ, эдийн засгийн тооцоо, зах зээл, технологи, санхүүжилт, эрсдэлийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай. ОХУ бол Монгол Улсын мөнхийн хоёр хөршийн нэг, түүхэн уламжлал, газарзүй, эдийн засгийн хувьд онцгой ач холбогдолтой стратегийн түнш юм. Иймээс эрчим хүч, дэд бүтэц, тээвэр логистик зэрэг урт хугацааны салбарт хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх нь Монгол Улсын бодлогын нэг чухал чиглэл хэвээр байна. Энэ нь гуравдагч хөршүүдтэй харилцах бодлоготой зөрчилдөхгүй бөгөөд технологи, хөрөнгө оруулалт, менежмент, шинэ зах зээл, хүний нөөцийн чадавхын олон эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх давуу талтай”

гэж хариулж байв.

Орос ба Монголын бизнес хэлэлцүүлэг бүр сонирхолтой болов.

Хэлэлцүүлгийг удирдсан модератор Бабаев Кирилл “Энэ онд Монгол Улс, ОХУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 105 жилийн ой тохиож буй хэдий ч бидний харилцаа тэртээ 800 жилийн өмнөөс эхлэлтэй” билээ хэмээн онцлон дурдаж, мөнхийн хөршийн хувьд орчин цагийн харилцаагаа шинэ шатанд гаргах болсон гэдгийг давтаж байв.

Маш товчоор тоймловол:

1. ОХУ Монголын уул уурхайн салбарт хятадуудтай шууд өрсөлдөхгүй. Харин уурхайнууд дээр машин, тоног төхөөрөмжөө нийлүүлэх, дэд бүтэц, инженерийн ажлуудыг гүйцэтгэх, үйлдвэрлэл дээр хамтран ажиллах хүсэлтэй буйгаа илэрхийлэв.

2. Газрын ховор элемент дээр болон Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг бууруулах төсөл дээр Монгол Улстай хамтран ажиллах сонирхолтой байгаа бөгөөд энэ салбарт хамтын ажиллагаагаа шинэ түвшинд гарах ёстойг онцлов. Газрын ховор элемент энэ цаг үед яагаад ийм чухал болсныг ЭНЭ нийтлэлээс уншиж товч мэдээлэл аваарай.

3. Аж үйлдвэр болон шатахууны агуулах, УБ төмөр замын шинэчлэл, хийн хоолойн төсөл, Эгийн голын цахилгаан станц ба уул уурхай, дэд бүтцийн төслүүдийн гүйцэтгэл дээр Оросын компаниуд нэгдсэн байдлаар оролцох сонирхолтойгоо бататгав.

Гэвч энэ бүхэн дээр санхүү, төлбөр тооцооны асуудал хамгийн том эрсдлийг үүсгэж байна.

Дайны нөхцөл байдлын улмаас АНУ болон барууны улсууд Монголоос ОХУ руу гарч буй гүйлгээ бүрийг хянаж буй бөгөөд зөвхөн эрчим хүч болон шатахууны төлбөрийг л зориулалтын дагуу хэдэн улсын хэдэн өөр банкуудаар дамжуулан гаргахыг зөвшөөрдөг юм байна.

Евразийн худалдааны түр хэлэлцээрийн үр дүн амжилттай болох тусам төлбөр тооцоо, улс хоорондын гүйлгээн дээр энэ асуудал давтагдахаар байна. Ийм учраас Орос, Хятад хоёр баруунаас үл хамаарсан төлбөр тооцооны системээ улам бүр төгөлдөржүүлж буй нь мэдэгдэж байв. Бизнес хэлэлцүүлгийн үеэр Газпром банкны ТУЗ-ийн дарга Монголтой хийж буй худалдаа, эдийн засгийн эргэлтээ нэмэгдүүлэхийн тулд банк, санхүүгийн дэд бүтцээ өргөтгөх зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд энэ ч зорилгоор монголын арилжааны банкуудтай уйгагүй харилцан, хууль дүрмийн дагуух боломжуудыг эрэлхийлж буйгаа онцолсон.

Энэ бүх том асуудлуудаас гадна Дорнын Эдийн Засгийн Чуулганаар дахин дахин хөндөгдөж байсан нэг сэдэв нь яах аргагүй хиймэл оюун ухаан байлаа. Орос, Украинд хэрэглэгдэж буй байлдааны дронуудыг аль хэдийн хиймэл оюун удирддаг болсон байна. Иймээс 2026 оны 9-р сарын 1-4-нд Владивостокт болж өнгөрсөн "Дорнын эдийн засгийн чуулган"-ын үеэр БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Дэд Ерөнхий сайд, ХКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны Байнгын хорооны гишүүн Дин Сюэсян WAICO буюу "Дэлхийн хиймэл оюун ухааны хамтын ажиллагааны байгууллага"-ын зорилгыг маш тодоор хэлэв.

1. Хөгжил. Хиймэл оюун ухаан нь ирээдүйн эдийн засгийн гол хөдөлгөгч хүч болох төдийгүй шинжлэх ухаан, инновацийг залах үндсэн хүрд, хөдөлгүүр байх нь тодорхой болжээ. Иймээс үүнийг нэг улс залах ёсгүй.

2. Аюулгүй байдал. AI-г буруу ашиглавал түүний сөрөг үр нөлөө, эрсдэл хязгааргүй. Иймээс үргэлж хүний удирдлага, хамтын хяналт дор байх ёстой.

3. Хүртээмж. Энэ технологийг ашиглан хүмүүсийн дундах мэдээ, мэдээлэл төдийгүй оюун, мэдлэгийн ялгаатай байдлыг арилгах бүрэн боломжтой. Дэлхий даяар хүртээмжтэй байх ёстой.

4. Олон нийтийн удирдлага. Хиймэл оюуны хэрэглээ дээр хил хязгаар гэж байхгүй учраас глобал удирдлага, шударга систем, зөв, нээлттэй, дундын засаглал байх ёстой.

Энэ холбоо хэдхэн хоногийн өмнө 29 гишүүнтэй байсан бол өнөөдөр 38 улс гишүүнээр элсжээ. Монголыг ч гэсэн гишүүн болооч гэж хүсэлт тавиад буй. БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ван И 2026 оны 6-р сард Монголд айлчилсан. Энэ үеэр түүнийг Ерөнхийлөгч Ши Жиньпиний айлчлалын бэлтгэл ажлыг хангаж явна гэж зарим судлаачид дүгнэж байв. Наадмын хүндэт зочноор ирэх гэж байгаа БНСУ-ын Ерөнхийлөгчтэй давхцсан тул COP17 арга хэмжээний сүүлээр эсвэл төгсгөлд нь Улаанбаатарт айлчлах тухай ч дотоодын албаны зарим нэг хүмүүс хэлж байлаа. Гэтэл өнөөдөр 9 сар гарсан энэ айлчлал болсонгүй харин ч тодорхойгүй хугацаагаар хойшлогдон цуцлагдаж буй нь АНУ болон БНХАУ-ын хиймэл оюуны салбарын хурц өрсөлдөөнтэй холбоотой байж болохыг The Asia Group (TAG)-ийн партнер, The University of Hong Kong (HKU)-ийн судлаач, Schwarzman College болон Tsinghua University-ийн зочин профессор Жорж Чен тайлбарлан бичжээ.

Хөшигний цаана Америк болон Хятадууд өөрсдийн технологийн хуваагдал, өрсөлдөөний машинаас зөвхөн аль нэгийг нь сонго хэмээн холбоотон улсуудаа шахаж буй бололтой.

Ши Ерөнхийлөгч хамгийн сүүлд 2014 онд Монголд айлчилж, УИХ дээр үг хэлж байсан ч энэ удаа хиймэл оюун ухааны гео улс төрийн халуун өрсөлдөөний улмаас айчлалаа хойшлуулан цуцалсан байх магадлалтай байна. Учир нь Хятадын тал Монгол Улсыг шинээр байгуулсан Шанхайд төвтэй “Дэлхийн Хиймэл Оюун Ухааны Хамтын Ажиллагааны Байгууллага” (WAICO буюу World Artificial Intelligence Cooperation Organization)-д нэгдэхийг хүсчээ. Хоёрхон сарын өмнө байгуулагдсан энэ нэгдэлд одоогоор 38 улс элсээд буйн ихэнх нь Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын (ШХАБ) гишүүд ажээ. Гэвч нөгөө талаас АНУ энэ асуудал дээр анхааралтай бас хариуцлагатай хандахыг Монголд хэлж шахаж буй бололтой.

АНУ-ын Төрийн Департамент 8-р сард 20 гаруй улсад анхааруулга илгээж, хэрэв тэд WAICO-д нэгдвэл АНУ-ын удирдсан Pax Silica эвсэлд хамрагдах боломжгүй гэж мэдэгдсэн гэх. Pax Silica нь 2025 оноос эхлэлтэй Америкийн тэргүүлсэн санаачилга бөгөөд хагас дамжуулагч, хиймэл оюу ухаан, газрын ховор элемент зэрэг өндөр технологитой холбоотой глобал экосистемийн нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээг удирдаж, энэ салбар дахь Хятадын нөлөөг бууруулах зорилготой. Казахстан зэрэг улсууд хоёр талд зэрэг багтахыг оролдож байгаа ч Вашингтоны хатуу байр суурь тэднийг аль нэгийг нь удахгүй сонгоход хүргэхээр байна. Монгол Улс ч гэсэн энэ нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж буй бололтой бөгөөд АНУ ч Монголын зэс, алт, магнетит, ховор газрын элемент зэрэг стратегийн баялгийг сонирхож байгаагаа нээлттэй илэрхийлсээр буй. Хэдхэн хоногийн өмнө АНУ-ын конгрессийн гишүүд, байнгын хорооны дарга зэрэг нэлээд том бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчид Казакстан, Узбекстанаар дайраад Монголд ирж ажиллаад буцах шиг болсон.

Энэ бүгдээс харвал дэлхийн гео улс төрийн тавцанд хиймэл оюун ухааны дипломат ажиллагаа эрчтэй бас харгис хэлбэрээр явагдаж байна гэсэн үг. Учир нь Бээжин ба Вашингтон хиймэл оюун ухааны салбарт хамтран ажиллах орон зай бараг байхгүй, хоёр их гүрэн бие биедээ AI үйлчилгээ, бүтээгдэхүүнээ худалдах боломж ч хязгаарлагдмал. Тиймээс тэд дэлхийн тавцанд илүү ихээр хоорондоо мөргөлдөн тэмцэлдэж, бусад улсуудыг Хятадын эсвэл Америкийн AI бизнесийн талд оруулж, зөвхөн өөрсдийн эксклюсив түнш болгохыг хүсч байна. 1990-ээд оноос “Гуравдагч хөршийн бодлого”-ыг баримталж Монгол Улсын эдийн засаг хоёр том хөршөөс хэт хамааралтай хэвээр буй учраас WAICO-д шууд нэгдэхээс болгоомжлох нь зүйн хэрэг.

Учир нь Бээжинд хэт ойртох нь Вашингтоныг холдуулах эрсдэлтэй, харин Pax Silica-г хэт налбал Хятадыг бухимдуулах өндөр магадлалтай.

Энэ хоёрдмол байдал зөвхөн Монголд тохиож буй зүйл биш ээ. Ази, Африк, Латин Америкийн хөгжиж буй болон баялаг ихтэй улсууд бүгд энэ хоёр том гүрний AI хуваагдалд татагдан оролцож байгаа төдийгүй тэдэнд төвийг сахих боломжийг АНУ, БНХАУ өгөх сонирхолгүй буй.

Яагаад гэвэл AI өрсөлдөөн нь зөвхөн чип эвсэл хагас дамжуулагч, алгоритмын тухай асуудал биш ажээ. Энэ бол өндөр технологийн стандарт, энэ том экосистемийн засаглал, зөөлөн хүчний нөлөө, эдийн засгийн эрх мэдлийн тухай ажээ.

Pax Silica ардчилал, үнэт зүйл, нээлттэй засаглал, ил тод байдал, АНУ-ын технологийн компаниудтай түншлэх боломжийг сурталчилж буй бол WAICO улс орны тусгаар тогтнол, төрийн хяналт дээр суурилсан хөгжил, Хятадын дижитал дэд бүтцэд нэгдэх боломжийг санал болгож байна.

Өөрөөр хэлбэл, энэ хоёрын аль нэгийг сонгосон улс зөвхөн тэдний технологийн тоглоомонд шумбан орж буй биш харин үзэл санааг нь сонгоно гэсэн үг бөлгөө. Ши Ерөнхийлөгч Монголд айлчлаагүй нь энэ бодит байдлыг тод харуулж байна гэж Жорж Чен дүгнэжээ. Энэ зуур Вашингтон Монголд стратегийн ашигт малтмал болон дижитал дэд бүтцийн хамтын ажиллагааны амлалтыг өгч байгаа талаар ч бичжээ. Яваандаа энэ талбарт Америк болон түүний түншүүд, нөгөө талдаа БРИКС-ийн орнууд болон тэдний холбоотнууд гэж хоёр хуваагдах магадлал өндөр бололтой. Яагаад гэвэл хиймэл оюун ухаан зүгээр нэг технологи биш бөгөөд энэ бол ирээдүйн эдийн засгийн өсөлт, батлан хамгаалах салбарын хөгжил, дэлхийн засаглалын тулгуур болчихжээ. Монголын газар доорх баялаг, уул уурхайн үүц дэлхийн хиймэл оюуны хөгжил, өндөр технологийн чип үйлдвэрлэлд зайлшгүй шаардлагатай.

“Хуучин” цагт том гүрнүүд эрчим хүч, тээвэр, ложистик, уул уурхай, батлах хамгаалах, түлш шатахууны асуудлаар тохиролцоо хийдэг байсан одоо эдгээр “наймааны бараанууд” дээр өндөр технологи буюу хиймэл оюун ухаан нэмэгдэж байгаа бололтой.

Эцэст нь дүгнэхэд дэлхий үзэл суртал, эдийн засаг, технологиороо хуваагдахын хэрээр хөрш болон хамтрагч улсууддаа төвийг сахих байр сууриа өөрчлөхийг шаардаж, өөрийн тойрогтоо оруулахыг хүсч байна. Энэ хэрээр бүс нутаг бүр өөрсдийнхөө хийдэг эдийн засгийн форумуудад улам ихээр ач холбогдол өгөхөөс гадна эдийн засгийн дэд эвслүүд, фракц, холбоодыг байгуулан салбарлан өргөжүүлж байна. Үүний түүчээг Давосын чуулган хөтөлдөг. Дэлхийн Эдийн Засгийн форумын мэдээллийг ЭНД дарж уншаарай.

Хятад, Орос хоёр улсын найрамдалд хязгаар гэж үгүй бөгөөд хамтран ажиллахад “хориотой” салбар чиглэл гэж байхгүй хэмээн тэртээ Бээжингийн олимпын нээлтийн өмнөхөн хоёр улс хамтарсан мэдэгдэл гаргасан билээ. Дэлгэрэнгүй бичсэн нийтлэлийг ЭНД дарж уншаарай.

ОХУ, БНХАУ-аас гадна Япон, Хойд болон Өмнөд Солонгосыг багтаасан Алс Дорнодын энэ бүс нутаг яах аргагүй Монгол Улсын хувьд холдохын аргагүй тойрог билээ. Учир энэ бол Москвагийн хувьд “алс“ хэдий ч Монголын хувьд тун ойрхон бүс нутаг юм. Ийм учраас “Монголын заяа их ээ” гээд гараа хумхиад зүгээр суух биш бүс нутагтаа аль болох идэвхтэй байж, аливаа асуудал, сорилтын ард азаар гарч, ямар нэг хийморь сүлдэнд найдахгүйгээр бодит байдалтайгаа эвлэрч, алдаа дутагдлаа зоригтойгоор хүлээн зөвшөөрч, буруу муухайтайгаа хатуу тэмцэн хариуцлага тооцож, сэтгэлгээний хувьд мөнхийн хөршүүд болох Орос, Хятадаасаа дутах биш түрүүлэн сэтхиж, хилийн чинадад МОНГОЛ гэдэг ганцхан нэрийн дор зангидагдан эв нэгдлээ батжуулан тамгалах ёстой буй заа!

Хоорондоо 34 насны зөрүүтэй ОХУ-ны Ерөнхийлөгч В.В.Путин болон Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учралын тэргүүлсэн хоёр улсын төрийн төлөөлөл тулгамдсан олон асуудлаар хэлэлцээр хийх үед бидний хамгийн том давуу тал АРДЧИЛАЛ байх ёстойгоос гадна үргэлж ийм байх учиртай ажээ.

Дорнын Эдийн Засгийн Форум

Сэтгэгдэл (0)