ИРАНЫ ХАЛУУН ӨДРҮҮД


(Б.Үүлэнсолонго нэртэй зохиогчийн "ОРОС ХИЧЭЭЛ: Украйнь ба Беларусын сургамж" , “Хятадын “түрэлт” ба ШХАБ” өгүүллийг өмнө нь өөрийн энэхүү буландаа нийтлэн олонд хүргэсэн нь уншигчдийн сонирхлыг маш их татсан. Энэ удаа түүний “Ираны улс төрийн өчигдөр, өнөөдрийн тухай” тоймыг та бүхэнд хүргэх завшаан тохиолоо. Сэтгүүлч Б.Цэнддоо)


Иранд одоо өнгөц харахад бүх зүйл дахин тайван болсон мэт. Дарангуйлагчид армийнхаа 400,000, хувсгалт гвардийн 170,000 цэргийг харуулд гаргаж, хөл хорио тогтоон, үйл явдлыг хяналтандаа оруулахыг хичээж байх шиг. 

-Ираны эцэг эхчүүд буудуулсан хүүхдүүдийнхээ цогцсыг авахийн тулд мянга, мянган долларын эрэлд гарч, энд тэндгүй оршуулга зан үйл, болон тэдний уур хилэн гомдол цөхрөлөөс үүссэн гаслан, цурхираан нэн аймшигтай байгаа тухай тэнд байгаа гадны сэтгүүлч бичжээ.

    Саяны үймээнд 20-30,000 хүн алагдсан гэхчлэнгийн олон мянгаар мэт хэт хол зөрүүтэй тоо яригдаж байна. Юутай ч энэ хядлага Тянь-Аньмэн, Рабаагийн жишээнээс хол давж орчин үеийн хүний түүхэн дэх төрийн хүчирхийлэлийн хамгийн аюултай, цус ургасан үйл явдал болов. Аятолла Хамэнэй гэх шашны нэр барьсан цуст алуурчин нь энэ улсын үндсэн хуулиар “Шашин төрийг дээд удирдагч ” (velayat-e faqih)  бөгөөд дайн зарлах эрх эдэлж, зэвсэгт хүчнийг толгойлдог. 

    Тэр өөрийн мэдлийн маш аймшигтай үйлст сайтар бэлтгэгдсэн, тусгай албадтай бөгөөд тэднийг зэвсэггүй жагсагч залуусын өөдөөр вавихдаа, хуягт машинд пулемёт суурилуулан шүршиж олон сая хүний амийг авснаар эсэргүүцлийн давалгааг арай хийн зогсоосон байна. 

-Жагсаалаас баривчлагдсан хүмүүсийг хүнийг цаазаар авна гэж зарлав…

   Аймшигт үйл явдалтай уялдуулаад Ираны талаархи ойлголтоо цэгцтэй болгохын тулд аугаа түүхтэй, хүн төрөлхитний тэргүүлэх соёл иргэншлийн нэгэн байсан энэ улсын өндөр уулс хавцал руу өнгийж харах гээд үзье!

 Иран улс газар зүйн онцлог ихтэй. Аль ч талаас нь дайсан дайрахад хүчирхэг цайз болж өгдөг, цавчим өндөр уул нуруу эхэнд бичигдэнэ. Далайн түвшнээс гурван мянга орчим метр өргөгдсөн өндөр уулс 650 км үргэлжилдэг. Тэдгээр нурууд туулж барамгүй өргөн. 

   Бас хил орчим нь битүү намаг. Түүнчлэн, “Үхлийн хөндий” гэгдэх асар уудам давсархаг цөл нь 800км урт, 320 км өргөн янз бүрийн саад тотгороор дүүрэн орон. ( Дашрамд дурьдахад, Монголын өвөг дээдэс эдгээр саадыг торолгүй давж, “Уулын өвгөн” хэмээх бараг дэлхийн анхны террорист сүлжээний голомтыг устгасан түүхтэй) 

   Ганц усан гарц нь 34 хан км хэмжээтэй Ормузын хоолой. Энэ гарц нь энэ оронд давуу тал авчрах ч бас хаалт болдог онцлогтой , "хоёр үзүүртэй зүү" л гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, Ираны дэглэмийг эрх баригчид уг хоолойг“нэг бол бүгдээрээ ашиглах, эсвэл хэн ч ашиглахгүй байх” хөзөр болгон атгадаг.

Судлаач Тим Маршалл. “Газар зүйн хүч” (Зохиогочийн энэ болоод бусад номыг НЭПКО гаргасан) номдоо  Энэ газар орны онцлог нь эднийг дайснаас хамгаалж байгаа мэт боловч нөгөө талаараа тэдний хүчин чадлыг боож, хөгжлийг чөдөрлөдөг саад болохыг тодорхой бичсэн байдаг.

   Энэ улс нийт 1,8 сая ам.км газар нутагтай боловч газар нутгийнхаа гуравны нэгт л хүн оршин суудаг. Хоорондоо нэвтрэлцэхэд бэрх, том том уулстай тул зам харилцаа муутайгаас болж, түүхийн түрлэг болон татлагын явцад уул, уулын аманд тусдаа соёл угсаатан ястнууд тогтсон. Эдгээр этник группууд нь хоорондоо уусах, үндэсний нэгдэл үүсэхийн эсрэг чиглэсэн байнгын дайсагналтай. Өндөрлөг газар тул усны асуудал энэ улсын эмзэг тал. Энэ том газар нутагт 3 хан том гол байх. Сүүлийн зургаан жил дамнан ган гачиг болсноор гол мөрөн ихээхэн ширгэсэн. Усны хомсдол бол бусад хүчийн зүйлийн нөлөөлөлийг тооцохгүйгээр хүний амьдралийн чанарыг асар ихээр доройтуулдаг. Яг одоогоор иргэд нь уух усгүй байхад хувьсгалт гвардийнхан өглөө бүр цэвэр усаар цэцэрлэгээ тордон тансаглаж байна. 

    Дээр дурьдагдсан байгалийн давагдашгүй хүчин зүйлсээс гадна тэдний өнөөгийн нийгмийн амьдрал бүхэлдээ хүндэрсэн нь дараахь шалтгаантай. Барууны хоригоос болж мөнгөний ханш нь 40%-иас илүү унаж, (Барууны болон Ираны хооронд ямар ч бизнес байхгүйгээс гадна SWIFT-ээс таслагдсан) жилийн инфляци бараг 50%-тай, хүнсний үнэ энгийн иргэд авч дийлэхээргүй хэмжээнд хүрч, ажилгүйдэл, ядуурал үнийн өсөлт шудрага бус хувиарлалт, авилга, шашны хэт даврагсдын байнгын үймээн самуун, дарлал мөлжлөг, эрх чөлөөгүй байдал зэрэг нь тэдний амьдралыг тэвчишгүй болгосон. 

 Энэ улс уг нь байгалийн асар их баялагтай. Нефтээр дэлхийд 4-т, байгалийн хийгээр 2-т жагсдаг ч барууны эдийн засгийн олон хоригоос үйлчилж байгаагаас түүнээ үнэ хүргэж чадахгүй байна. Одоогоор ажиллаж байгаа баялаг олборлогсдын бүх орлогыг Исламын хувьсгалт гвардийнхан асар том сүлжээгээр бүхэлд нь хянадаг буюу орлого нь гадаадад байршдаг тул иргэдийн амьдрал, эдийн засагт нэмэр болдоггүй. Уул уурхайн баялгыг дангаар хянадаг яг л манай эрх баригчид шиг. Тэд хэвлэл мэдээлэл, банк санхүү зэрэг гол системээ гартаа баздгаараа нь энэ төрлийн бусад дэглэмтэй оронтой адил. 

    Буруу удирдлага хямралыг улам гүнзгийрүүлж, дарлал мөлжлөг дээр нэмэгдсэн шашны хатуу ёс заншил, хүчирхийлэлийн төмөр гар нэмэгдсэн тул иргэд аргагүйн эрхэнд нь ийнхүү боссон.

  Иран сүүлийн үед Америк болон Изриалын цохилтуудад дараалан өртсөнөөр "хоёрдугаар зэргийн гүрэнд шилжсэн" юм . Тэдний (12 хоногийн дайн) цөмийн байгууламжууд, цөмийн эрдэмтэд, цэргийн дээд тушаалын генералууд нь алагдаж, цэргийн байгууламжууд нь булшлагдсан. 

   Хамас, Хезболлах Асадын дэглэм шил шилээ даран нурж, Хятад, Орос зэрэг холбоотнууддаа хаягдаж, улам бүр ганцаардан туйлдаж байна. Саяны Иранчуудын үймээн ихээхэн газар авахад Трампын “хатгаас” хүчтэй нөлөөлсөн. Тэр “HELP IS ON TNE WAY” гээд Иранчуудыг чухал обьектууд, байгууллагуудыг “гартаа авч байгаарай"-гэж уриалсан болов хэлснээсээ ухрав. 

  Улс төрчид үүнийг тайлбарлахдаа “…Персийн булангийн орнууд руу халдвал эдийн засгийн эмх замбараагүй байдал үүсгэж, бүс нутгийн гамшигт үзэгдэл гарах "-аас болгоомжилсон. Түүнчлэн Ираны “Америк дайрвал бид Америкийн 5-р флот байрладаг Бахрейныг цохихоос гадна Ойрхи Дорнод даяарх Америктай холбоотой хөрөнгөд хариу арга хэмжээ авна” гэх сүрдүүлэгтэй холбож үзсэн харагдана. 

   Гэвч АНУ далайсан гараа татахгүй бөгөөд тэдний Персийн буланд хуримтлуулсан ихээхэн цэргийн хүч нь урьд өмнөхөөс хамаагүй хурц, том бодитой аюултай зүйлд бэлтгэж байна. Тэднийг Ираны дээд удирдагчдийг хөнөөх болон бусад ажиллагаа явуулах байх гэсэн таамаглал байна. Хөрш зэргэлдээ Арабын бусад улсууд энэ улсын дэглэм нуран унахыг сайшааж байгаа ч, дараа нь үүсч мэдэх Персийн булангийн эмх замбараагүй байдлаас айж агаарын хилээ ашиглуулахыг хараахан зөвшөөрөхгүй байгаа. 

    Цаашдаа эднийг юу хүлээж байна вэ? Жагсагчид гудамжнаас ухарсан ч ирэх өдрүүд тодорхойгүй аюулаар дүүрэн. Иргэдэд 7 ам доллар өгч тайвшруулах арга хэмжээ авахаар зарласан ч тайвшрах нь юу л бол. Тэдний түүхээс харахад иймэрхүү үймээн самуун амар хялбар дуусч байгаагүй. Ер нь иймэрхүү үйл явдлуудын дараа бусад улс оронд юу болж байсныг харах гээд үзвэл, Өмнөд Солонгос, Япон зэрэг нь улс төрийн иймэрхүү цочрол иргэний дайны дараа хямралыг тайван туулж баймаажин эдийн засаг нь сэргэсэн. 2011 онд Ливийн асуудалд Америк болон түүний холбоотнууд хөндлөнгөөс оролцож иргэдийн жагсаалд дэмжлэг үзүүлсэн ч тэр үед иргэд нь аль хэдийн зэвсэглэсэн байсан тул энэ нь явсаар 15 жилийн иргэний дайн, эмх замбараагүй байдалд оруулсан. Гэвч 2018 онд Барууныхан Сирид иргэдийн эсэргүүцлийг дэмжиж оролцсон ч бүтэлтэй юм болоогүй. 

Эдгээр бүх үйл явдлуудаас ямар сургамж авч болох вэ?

  Улс төрийн иймэрхүү хагаралын дараа тухайн улс найдвартай түшиг тулгуурыг бий болгосон тохиолдолд л үндэсний эвлэрэл явагдаж, эдийн засаг нь сэргэж хүчирхэгжиж чаддаг байна. Цаашдын тоглоомын дүрмийг хэн тогтоох, хэрхэн хэрэгжүүлэх, хаанаас хөрөнгө оруулах, шуудхан хэлэхэд: Америкийг дагах уу, Оросыг дагах уу гэдэг сонголтоос ихээхэн хамаарна.

   1979 онд Иранчууд “шаг”-аа хөөж явуулахааар мянга мянгаараа алагдаж байхад нь мөн л барууныхан жагсагчдыг дэмжсэн ч дараа нь байдал улам дордсон. АНУ Исламын хувьсгалаас хойш 47 жилийн хугацаанд энэ улсад хориг арга хэмжээ, генералуудыг түүвэрлэн устгах, хамгийн сүүлд цөмийн байгууламжуудыг бөмбөгдөх гэх мэтээр энэ улстай харилцах бүх боломжит бодлогыг туршиж үзсэн. Гэсэн ч Ираны стратеги нь "Америкт үхэл", "Израильд үхэл" гэсэн бодлогоо өөрчлөөгүй. Шашний болон төрийн эрх мэдэл нийлсэн “шашин төрийг хослон баригч” систем нь (velayat-e faqih) ямагт нийцэхгүй 2 систем тул нэг нь нөгөөгөө үгүйсгэдэг бөгөөд тохиргоо таардаггүй, бүтэлгүйтдэг. 

   Энэ тогтолцоо нь олон улсын нийгэмлэгүүдтэй тохиролцоонд хүрч “ буруу номтнууд”-тай энх тайванаар зэрэгцэн орших”-ыг зөвшөөрдөгггүй . Тиймээс тэднийг “тэжээх” байнгийн хямрал, гадны дайснуудыг өөрсдөө зохиомлоор үүсгэдэг. Ираны  эрх баригчид яагаад ийм олон жил засаглалаа бататган барьж чадахгүй байгаагийн учир шалтгаан энд байж мэднэ. Тэдний “давагдашгүй хүчин зүйл бол” шашин, үзэл баримтлалтай холбоотой мэт. Тэд “тэд аливаа зөвшилцөлд орох нь нүгэл, эсэргүүцэх нь бурханлаг” гэж үздэг. Жишээлбэл, Иран залуус өөрсдийгөө дайснуудаар хүрээлүүлэн “алалцаж” амьдарч байгаагаа үргэлж зарлаж, шүд зуусан байгаа нь дэлгэц дүүрэн харагдана. Тэдний дайснуудын тоонд Америк дээгүүрт жагсах ч Изриалыг бүр онцгой ихээр үзэн яддаг нь бараг өвчин эмгэг мэт аймшигтай. Ираны энэ мэт үндэстний шашин-суурийг ойлгохгүйгээр тэднийг судлах, хамтрах, эсвэл хөндлөнгөөс оролцох боломжгүй. 

   Иран залуус “халуун цустай” нийтлэг уулынхны адилаар ер бусын аймшигтай эр зоригтой, өш хонзон тээгч нар бөгөөд тэд тэрнийхээ төлөө тарчлан зовохоос айдаггүй. Өөрийгөө тарчлаан зовоох нь бурханы хүссэнийг хийж өгч, эсвэл тэдэнтэй хамт байгаагаа илэрхийлж, өөрийн зүгээс өгч байгаа өглөг гэж үздэг.

   Тиймээс тэд цаашдаа ч өөрийн энэхүү онцлогоороо шашны үзэл санаагаараа жигүүрлэн оршихыг оролдох л байх. Байх гэдэг нь тэд эдийн засгаа хөгжүүлмээр байвч хэлцэл хийх зөвшөөрөх бусдыг хүндлэх гэм мэт улс төрийн соёл үгүй тул тэдний энэхүү харилцан зөрчилтэй үзэл баримтлал нь өнөөг хүртэл гарцгүй мэт болгож байна. 

    Уг нь тэд одоо яах ёстой вэ; Шинэчлэлийг хүсч байгаа залуус үнэхээр өөрчлөлт хүсч байгаа бол шашин-төрөө салгаж (velayat-e faqih), өмнөх аллага хонзонгоо мартаж үндэсний эвлэрэл зарлаж (цустай цамцаа түр далд хийж) шинэ төрлийн эвсэл байгуулан, шудрага сонгууль явуулж ардчилсан улсыг байгуулахын төлөө шинэ үндсэний эрч хүчийг бий болгохын төлөө нэгдэх хэрэгтэй юм. Шинэ үндсэн хууль бичиж мөрдөн, хуучин дэглэмийг нураах хэрэгтэй. Тийм удирдагчаа дундаасаа гаргаж ирэх хэрэгтэй болно гэсэн үг.

 Уг нь саяхан хийгдсэн Голландын хөндлөнгийн судалгаагаар Иранчуудын 89% нь ардчиллыг дэмжнэ гэжээ. Шинэ салхи сэвэлзэж эхэлж байна гэж үзэж болохоор энэ хувь хэмжээ бол өмнө хэзээ ч байгаагүй эерэг үзүүлэлт. Залуус өөрчлөгдөхийг хүсч байна. Магадгүй юм, энэ удаагийн тэмцэл амжилтанд хүрч дээд удирдагчийг түлхэн унагаж, ард түмний нэрийн өмнөөс засгийн эрхийг булаан авч, аллага хийсэн тэднээс хариуцлага шаардаж шударга ёсыг эрэлхийлж мэднэ. Яг ингэж чадвал тэдний цэрэг, цагдаа, арми нь ард түмэнтэйгээ нэгдэх юм байна гэсэн найдвар байна. Тэд сая " Хаменейд биш, Ирандаа үнэнч" гэж нэгдэцгээсэн.

   Хэрвээ, ингэвэл “Хоёрын хооронд гурвын дунд” хуваагдсан дэглэм цааш хэр удаан тэсэх бол ? Харин ингэж чадахгүй бол энэ улс эмх замбараагүй байдалд орох байх. Иранд олон янзын хуваагдал бий. Алслагдсан мужууд өөрсдийн замаар явах хүсэлтэй. Азербайжан, Курдууд, Арабууд, Балучичууд бүгд салан тусгаарлах хүсэлтэй. 

   Баяжуулсан уран, цөмийн эрдэмтэд, шашны хэт даврагсад болон дүрвэгдийг нэмбэл эрсдэл ноцтой болж энэ улс нуран унах бүх шинж бүрэлдээд байна. "Ираны халуун өдрүүд"-ээр тэдний нэгэнт халаад удсан, тэсрэх цагаа хүлээсэн дэглэм, улс төрийн ертөнцийг товчхон томъёолоход иймэрхүү аж.